कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२५६	कादम्बरी-	[ कथामुखम्-

आविर्भूत-मदनरसानाञ्चान्योन्यतः सपरिहासाः, सविलम्भाः, ससम्भ्रमाः, सेर्ष्याः, सोत्प्रासाः, साभ्यसूयाः, सविलासाः, सनन्मथाः, सस्पृहाश्च तत्क्षणमतिरमणीयाः प्रसस्रुरालापाः। तथा हि-'त्वरितगमन ! मामपि प्रतिपालय। दर्शनोन्मत्ते ! गृहाणोत्तरीयम्। चपले ! उल्लासय अलकलतामाननाववलम्बिनीम्। मूढे ! चन्द्रलेखामुपाहरै। उपहारै-कुसुम-स्खलित-चरणा पतसि मदनान्धे ! संयमय मदनिश्चेतने ! केशपाशम् । उत्क्षिप चन्द्रापीडदर्शन-

आविर्भूतेति। अपि च, आविर्भूतः प्रकटीभूतो मदनरसः कामानुरागो यासां तासां तादृशीनां तरुणीनाम् अन्योन्यं परस्परं परिहासो नर्मवचनं तेन सह वर्तमानाः सपरिहासाः, सविलम्भाः सविश्वासाः, अन्यथा तथाविधालापैः कोपव्यप्यः अपि भवेयुरित्याशयः । ससम्भ्रमाः सशीघ्राः, अन्यथा तथाविधालापैः बहुकालमन्यमनस्कतया उत्कटनिरीक्षणं न भवेदित्याशयः । ईर्ष्या परासहनलक्षणया सह वर्तमानाः सेर्ष्याः, स्थानाधिक्येनान्यस्याः अधिकतरनिरोधगावसरादित्याशयः । सोत्प्रासाः मन्दहासेन सहिताः 'उत्प्रासः समन्तात् स्मितम्' इत्यमरः । अन्यदीयगुणेषु दोषाविष्कारम् अभ्यसूया तया सह वर्तमानाः साभ्यसूयाः । अन्यस्याः सौन्दर्यावलोकनेन तत्समयेऽपि मात्सर्याविर्भावादित्याशयः । विलासेन हस्तलोचनादिनाऽङ्ग-विशेषेण सह वर्तमानाः सविलासाः, सनन्मथाः सकामाः सस्पृहाः साभिलाषाः । तत्क्षणं तस्मिन् समये अतिरमणीयाः अतिमनोहराः आलापाः संलापाः प्रसस्रुः विस्तारेण बभूवुः ।

तानेवालापान् प्रकटयितुमाह-उदाहीति । त्वरितं शीघ्रं गमनं यस्याः सा तत्सम्बुद्धौ हे त्वरित-गमने ! मां सहचरीमपि प्रतिपालय प्रतीक्षस्व । स्वमतिक्रम्य शीघ्रं व्रजन्तीं सखीं प्रति कस्याश्चिदीर्ष्या-पूर्वकवचनमिदम् ।

दर्शनेति । दर्शनोन्मत्ते चन्द्रापीडावलोकनेन उन्मादाभिभूते ! उत्तरीयम् शाट्या उपरि आच्छादनवस्त्रं गृहाण, पततोऽपि स्वपरिच्छेद्याज्ञानवतीं प्रति कस्याश्चिन्नर्मवचनमिदम् ।

चपल इति । हे चपले चञ्चले ! आननाववलम्बिनीं चपलतयैव वदनोपरिसञ्चारिणीम् अलकलतां कुन्तलवल्ल्यमानां पटलकपङ्क्तिम् उल्लासय दूरीकुरु । एवं विधां प्रति कस्याश्चित्सविश्वासकथनमिदम् ।

मूढ इति । हे मूढे चन्द्रापीडावलोकनेन गतचेतने ! स्खलितायामपि चन्द्रलेखायां तदज्ञानादि-त्याशयः । चन्द्रलेखां चन्द्रलेखासदृशं भालभूषणविशेषम् उपाहर उत्थापय, गृहाणेत्यर्थः । काञ्चित्स्खलित-चन्द्रलेखां प्रति सविश्वासं कस्याश्चित्कथनमिदम् ।

उपेति । हे मदनान्धे मन्मथोत्तेजने अन्यत्र निरीक्षणसामर्थ्यरहिते ! अनवलोकनवशात् पुष्पेषु पतितचरणतया स्खलितप्रायत्वादित्याशयः । उपहारकुसुमेषु रमणीयावलोकनाय विक्षिप्तेषु पुष्पेषु, स्खलितौ पतितौ चरणौ पादौ यस्याः सा तथोक्ता सती पतसि । तथाविधो प्रति कस्याश्चिन्नर्मवचनमिदम् ।

संयमनेति । हे मदनिश्चेतने कामोन्मत्ततया चेतनारहिते ! विक्षिप्तेष्वपि कचेषु तदज्ञानादित्याशयः । केशपाशं कचसमूहं संयमय ग्रथितं विधेहि । परितो विक्षिप्तकेशीं प्रति कस्याश्चिदिदमपि नर्मवचनम् ।

उत्क्षिपेति । चन्द्रापीडदर्शने चन्द्रापीडावलोकने व्यसतिनि नितान्तासक्तिमति । अन्यविषयेऽपज्ञा-नादित्याशयः । काञ्चीदामकं रसनागुणम् उत्क्षिप उच्चैनय, दृष्टिभागात्पादयोः स्खलितेन काञ्चीदाम्नाव्ररुद्धगमनां प्रति कस्याश्चिदुत्कण्ठापूर्वकवचनमिदम् ।

---

इसके बाद उन लोगोंको मदनानुराग उत्पन्न हुआ; उस समय उन लोगोंका आपसमें परिहास, विश्वास, त्वरा, ईर्ष्या, ईषद्-हास्य, असूया, विलास (भाव भङ्गी), कामोद्रेक और अनुरागके साथ अतिमनोहर आलाप होने लगे।

जैसे-'अरी शीघ्र चलनेवाली, मेरी भी थोड़ी प्रतीक्षा करो (अर्थात् मुझे भी संग लेनी जा)। अरी, चन्द्रापीड को देखनेके लिये पगली अपनी दुपट्टा संभाल लो। अरी, चञ्चलस्वभाववाली मुखके ऊपर लटें पड़ी हैं उन्हें सुधार लो। अरी, मूढ़ तू अपनी चन्द्रलेखा (चन्द्रलेखाकार ललाटाभरण, चाँद) को उठाकर ले लो। अरी, कामते अन्धी देख, क्षिप्त पूजाके फूलों पर पाँवसे ठोकर खाकर गिर रही हो। अरी, मदनमत्त होनेसे चेतना-रहितवाली अपनी चोटी तो बाँध। अरी चन्द्रापीडको देखनेके लिए तड़पने वाली, अपनी काञ्चीदाम (तगड़ी) ऊँची

---

१. अन्योऽन्य । २. रमणीयाः, अतिरमणीयाः । ३. चपले ! इति पदं क्वचित् विद्यते । ४. चन्द्रलेखे मुहुरुपाहर । ५. समुत्पाहर । ६. ०-०चरणे ।