कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडाखेटवर्णना-३३ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३०३

तत्र च कर्णान्ताकृष्ट-मुक्तैर्विकच-कुवलय-पलाश-कान्तिभिर्भल्लैः, मदकलकलभ-कुम्भ-भित्ति-भिदुरैश्च नाराचैः, चाप-टङ्कार-भय-चकित-वनदेवताद्धेक्षितेक्षितो वनवराहान् केसरिणः शरभांश्चामराननेकरुंश्च सहस्रशो जघान। अन्यांश्च जीवत एव महाप्राणतया स्फुरतो जग्राह।

समारूढे च मध्यमह्नः सवितरि वनात्, स्नानोत्थितेनेव श्रमसलिलविन्दुवर्षमनवरतमुत्सृजता मुहुर्मुहुर्दशनविघट्टनैः खणखणायित-खर-खलीनेनं श्रम-शिथिल-मुख-विगलित-फेनित-रुधिर-लवेन पर्य्याण-पट्टकानुसरणोत्थित-फेनराजिना कर्णावतंसीकृतमुत्फुल्लकुसुमशबलम-

गमनेत्साहो दस्य स तादृशः, तथा बहुभिरनेकः गजैः हस्तिभिः तुरंगैरश्वैः पदातिभिः स्वल्पायिसेना-मिश्र परिवेष्टितः।

तत्रेति । किञ्चेति चार्थः। तत्र तस्मिन् वने चापस्य धनुषो यः टङ्कारः शब्दः तस्मात् यद्वयं त्रासः तेन चकिताभिः त्रस्ताभिः वनदेवताभिः वनाधिष्ठात्रीभिः अर्द्धाङ्गेन भयवशादेवाद्धं समुचितेन नेत्रेण नयनेन वीक्षितोऽवलोकितः चन्द्रापीडः कर्णान्ते श्रवणपर्यन्तम् आकृष्टा आकर्षिताः पश्चात् मुक्ताः त्यक्ताः तैः तादृशैः, तथा दिकचानि विकसितानि यानि कुवलयानि नीलोत्पलानि तेषां यानि पलाशानि पर्णानि तेषामिव कान्तिः द्युतिः येषां तैः तादृशैः भल्लैरद्धंचन्द्रसदृशशिलीमुखैः, मदकला मदमत्ता ये कलभाः त्रिंशद्वर्षायिककरिणः तेषां याः कुम्भभित्तयो भित्तिवद्विस्तृता घटाश्च कुम्भदेशाः तासां भिदुराः विदारकाः तैः तादृशैः नाराचैः लौह मयैः शिलीमुखैश्च वनवराहान् अरण्यक्रोढान्, केसरिणः सिंहान्, शरभान् अष्टापदान् चामरान् चामरीविशिष्टान्, अनेककुरङ्गान अगणितमृगांश्च सहस्रशः जघान हतवान्।

इह 'विकचकुवलये' त्यादौ लुप्तोपमा, तथा अर्द्धाङ्गेन वनदेवताकर्त्तृकावलोकनसम्वन्धाभावेऽपि तत्सम्वन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिरलङ्कारः। अनयोश्च परस्परं नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः।

अन्द्यांचेति । महाप्राणतया अत्यधिकसाहसतया अत्यधिकबलतया वा जीवतः प्राणान् दधत एव स्फुरतः स्पन्दमानान् अन्यान् एनङ्गिद्धान् पशून् जग्राह गृहीतवान्।

सनेते । सवितरि सूर्येऽह्नो दिनस्य मध्यं कालं समारूढे प्राप्ते सति कुमारश्चन्द्रापीडः वनात् स्वभवनमाजगामेति सम्वन्धः। स्नानोत्थितेनेव स्नानं विधायनन्तरमुत्थितेनेव सतेत्यर्थः, अनवरतं निरन्तरं श्रमसलिलविन्दुवर्षं घर्मविन्दुवृष्टिम् उत्सृजता, मुञ्चता। इत आरभ्य तृतीयेकवचनान्तानि पदानि अश्वेतनस्य 'इन्द्रायुधेन' इत्यस्य विशेषणानि बोध्यानि। मुहुर्मुहुः वारं वारं दशनैः दन्तैः यानि विघट्टनानि घर्षणानि तैः तादृशैः। खणखणायितः खणखणेतिशब्दद्यायमानीकृतः खरो निशितः खलीनः मुखयन्त्रणं येन तेन तादृशेन। श्रमेण खेदेन शिथिलात् विवृतादित्यर्थः, मुखात् वदनात् विगलितः स्त्रस्तः फेनिलो लालफेनवान् रुधिरलवः शोणितविन्दुर्यस्य तेन तादृशेन। पर्याणं पल्ययनं तस्य यः पट्टकः स्थितिपीठं तस्यानुसरणं तत्पर्य्यन्तगमनं यस्याः सा नयोक्ता सनी उत्थिता फेनराजिः कफपङ्क्तिर्यस्य तेन तादृशेन। कर्णावतंसीकृतं श्रवणाभरणीकृतम्, उत्फुल्लानि विकसितानि यानि कुसुमानि पुष्पाणि तैः शबलं

---

उस वनमें प्रवेश कर कान तक धनुषको खींच कर छोड़े गए, खिले हुए नील-कमलकी पंखड़ियोंके समान लगते हुए भालोंसे और मदमत्त दलमण्डोंके कुम्भ-भित्तियोंको विदारण करनेमें समर्थ लोहमय बाणोंसे चन्द्रापीडने हजारों जङ्गली शूकर, सिंह, शरभ ( भीषण पशुविशेष जिसको आठ टाँगें होती हैं), चमरयुक्तहरिण और अन्यान्य विविध हरिणों को मार डाला। उसके धनुषकी टङ्कारसे भयभीत वनदेवियाँ कटाक्षसे उसे देखने लगीं और अत्यन्त शारीरिक बल होने के कारण काँपते हुए अन्यान्य पशुओंको तो उसने बिना मारे ही (जीवित अवस्थामें ही) जाते-जाते पकड़ लिया।

सूर्यके दिनके मध्यस्थानमें (दोपहरमें) आ जाने पर राजकुमार इन्द्रायुध पर सवार होकर उस वनसे अपने भवनमें आ गया। उस समय इन्द्रायुध परिश्रमजन शरीर से पसीनेकी बूंदोंका अनवरत मेह बरसाता था, उससे प्रतीत होता था कि मानो, वह स्नान कर उठा हो। वारं वार दाँतके घर्षण (किट् किट् करने) से इन्द्रायुधके मुखका तीक्ष्ण लगाम खड़खड़ाहट करता था, उस (इन्द्रायुध) को थकावट से शिथिल हुए मुखमें से फेनके साथ रुधिरकी बूँदें टपकती थीं, पर्य्याणपट्टके किनारे पर फेन की रेखा उठी थी और खिले हुए नानाविध फूलों से विचित्र

---

१. सबहृष्ट । २. चानरटङ्काररव*** । ३. वनवराहकेसरिणः । ४. चमराननेकविध*** । ५. स्नानोत्थितेन । ६. खररखामीतेन । ७. गश्चित् । ८. अनुसारोत्थित ।