भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 362, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 362
शुकनासोपदेश०-३५ ]चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता ।३२१

हिडिम्बेव भीमसाहसैकहार्यहृदया। प्रावृडिवाचिरद्युतिकारिणी। दुष्टपिशाचीव दर्शिनानेकपुरुषोच्छ्राया स्वल्पसत्त्वमुन्मत्तीकरोति। सरस्वतीपरिगृहीतमीर्ष्ययेव नालिङ्गति जनम्, गुणवन्तमपवित्रमिव न स्पृशति, उदारसत्त्वममङ्गलमिव न बहु मन्यते, सुजनमनिमित्तमिव न पश्यति, अभिजातमहिमिव लङ्घयति, शूरं कण्टकमिव परिहरति, दातारं दुःस्वप्नमिव न स्मरति, विनीतं पातकिनमिव नोपसर्पति, मनस्विनमुन्मत्तमिवोपहसति। परस्पर-

हिडिम्बेति। हिडिम्बा घटोत्कचजननी राक्षसी सेव लक्ष्मीः, भीमसाहसैकेन परराज्याक्रमणप्रभृति-केवलभीषणहठकारितया हार्यं हर्तुं शक्यं हृदयं चेतो यस्याः सा तादृशी, पक्षे भीमो वृकोदरः तस्य साहलैक्रेन हिडिम्बमारणादिकेवलोत्साहक्रियया हार्यं हृदयं यस्याः सा तादृशी।

प्रावृडिति। प्रावृड् वर्षासमयः सेव, अचिरद्युतिः स्वल्पसमयवर्त्तिनी पुरगृहादिशोभां कर्तुं शीलं यस्याः सा तादृशी, पक्षे अचिरद्युतिं तडितं कर्तुं शीलं यस्याः सा।

दुष्टेति। दुष्टा ग्रामप्रदर्शनेच्छादृप्सितान्तःकरणा पिशाची राक्षसीव, दर्शितः प्रकटीकृतः अनेकेषां बहूनां पुरुषाणाम् उच्छ्रायः अभ्युदयो यया सा तथोक्ता सती, स्वल्पसत्त्वम् अल्पज्ञं जनम् उन्मत्तीकरोति तदुच्छ्रायप्रकटनेन तदाशया वलवंगं विदधाति, पक्षे-उर्द्धीकृतपाणिर्नरमानं पुरुषः एवञ्च दर्शितः निजदेह प्रकाशितः अनेकेषां बहूनां पुरुषाणाम् उच्छ्राय उन्नता यया सा नितान्तदीर्घेत्यर्थः, तथोक्ता सती अल्पसत्त्वं दुर्बलं मानुषम् उन्मत्तीकरोति त्रासेनेत्याशयः।

‘छतेव’ इत्यारम्य ‘दुष्टपिशाचीव’ इत्यन्तं.यावत् पूर्णोपमालङ्कारः।

सरस्वतीति। सरस्वती भारती तया परिगृहीतं स्वीकृतं विद्यावन्तमित्यर्थः जनं पुरुष ईर्ष्ययेव मत्सरेणैव नालिङ्गति नावलम्बते, सपत्न्यन्तरालिङ्गितं स्वामिनं सपत्न्यन्तरवदित्याशयः। इह गुणोत्प्रेक्षालङ्कारेण समासोक्तिः सङ्कीर्यते।

गुणेति। गुणवन्तं शौर्यादिगुणोपयुक्तम् अपवित्रं चण्डालादि जनं पुरुषमिव न स्पृशति न स्पर्शं करोति। उदारसत्त्वं महाशयं जनम् अमङ्गलमिव अकल्याणमिव न बहु मन्यते नाधिकमाद्रियते। सुजनं सुपुरुषम् अनििमित्तमिव उल्कापातादिदुर्लक्षणमिव न पश्यति नावलोकयति। अभिजातं सत्कुलीनं जनम् अहिमिव सर्पमिव लङ्घयति अतिक्रम्य गच्छति। शूरं शौर्यगुणोपेतं कण्टकमिव परिहरति परित्यजति दातारं बहुप्रदं दुःस्वप्नमिव अशुभस्वप्नमिव न स्मरति न चिन्तयति। विनीतं विनयगुणसंयुक्तं पातकिन पापकारिणमिव नोपसर्पति न पार्श्वे प्रयाति। मनस्विनं प्रशस्तचित्तम् उन्मत्तमिव सम्मादवन्तमिव उपहसति उपहास्यं करोति।

इह ‘गुणवन्तम्’ इत्यादिद्वितीयान्तपदानां जनमितिपकृतविशेष्यपदानुषङ्गात् ‘मनस्विनमुन्मत्तमिव हसति’ इत्यन्तं यावत् प्रतिवाक्ये उपमालङ्कारः।

परस्परेति। किञ्चेति चार्थः। इन्द्रजालं कुहकं दर्शयन्ती प्रकाशयन्तीव जगति संसारे परस्परविरुद्धं


जाने पर लोगोंको भी उसी प्रकार अधिक परिमाणमें ही मोह ही जादा करता है। भीमसेन का साहस जिस प्रकार हिडिम्बा राक्षसी (भीम की स्त्री घटोत्कच की माता) का मन अपहरण किया था, उसी प्रकार केवल भयङ्कर साहस ही इसका मन अपहरण कर लेता है। वर्षाकाल जिस प्रकार क्षणभङ्गुर विद्युत् का प्रकाश करता है, यह भी उसी प्रकार लोगों की अति अल्पकाल रहने वाली ही गृह-नगर की शोभा का प्रदर्शन करती है। कोई दुष्ट पिशाचिनी जिस प्रकार अपने शरीरमें बहुपुरुष-परिमित उच्चता (ऊंचाई) दिखा कर दुर्बल व्यक्तियोंको भयसे उन्मत्त करती है, यह भी उसी प्रकार अनेक पुरुषोंकी उन्नति दिखाकर अल्पबुद्धि वाले पुरुषोंको उनकी आशामें उन्मत्त कर देती है। सरस्वती द्वारा परिगृहीत व्यक्ति (विद्वान्) को ईर्ष्यावश से ही मानो आलिङ्गन नहीं करती है। गुणवान् व्यक्तिको अपवित्र समान स्पर्श नहीं करती है। महाशय (उदार) व्यक्तिको अमङ्गलके समान बहुत आदर नहीं करती है। सज्जनको कुलक्षण के समान नहीं देखती है। सत्कुलोत्पन्न (कुलीन) व्यक्तिको सर्पके समान लाँघ कर चली जाती है। वीरको कण्टकके समान छोड़ देती है। दाता को दुःस्वप्नके समान स्मरण भी नहीं करती है। पातकीके समान विनी के पास में भी नहीं फटकती है, और मनस्वी व्यक्तिको उन्मत्तके समान उपहास करती है। यह लक्ष्मी, इन्द्रजाल दिखाते-दिखाते ही मानो इस संसारमें परस्पर-विरुद्ध


१. हिडम्बेव।
२. क्वचिद ‘न’ कारो नोपलभ्यते।
३. दुःस्वप्नं।
४. नापसर्पति।
५. हसति।