कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 364, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंशुकनासोपदेशे-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३२५
न्तरमपि खलजनप्रिया। रेणुमयीव स्वच्छमपि कलुषीकरोति। यथा यथा चेयं चपला दीप्यते तथा तथा दीपशिखेव कज्जलमलिनमेव कर्म केवलमुद्वमति। तथाहि, इयं संवर्द्धनवारिधारा तृष्णाविषवल्लीनाम्; व्याधगीतिरिन्द्रियमृगाणाम्; परामर्शधूमलेखा सच्चरितचित्राणाम्; विश्रमशय्या मोहदीर्घनिद्राणाम्, निवासजीर्णवलभी धनमदपिशाचिकानाम्; तिमिरोद्गतिः शास्त्रदृष्टीनाम्; पुरः पताका सर्वविनयानाम्, उत्पत्तिनिम्नगा क्रोधावेगग्राहाणाम्; आपानभूमिः विषयमधूनाम्; सङ्गीतशाला भ्रूविकारनाट्यानाम्; आवासदरी दोषाशी-
रेन्विति। रेणुमयीव-रजोनिष्पन्नेव स्वच्छं विशदमपि कलुषीकरोति मलिनं विदधातीति विरोधः, स्वच्छमपि रागाद्यहङ्काररहितमपि जनं कलुषीकरोति रागाद्यहङ्कारादियुक्तं विदधाताति तत्परिहारः।
इह रजोनिष्पद्युल्लेखात् क्रियोत्प्रेक्षा विरोधाभासश्चैत्युभयोर्अङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः।
दपेति—किञ्चेति चार्थः। चपला चञ्चला तडिद्विवेति च व्यज्यते, यथा यथा येन येन प्रकारेण इयं लक्ष्मीः दीप्यते प्रकाशते आविर्भवति, तथा तथा तेन तेन प्रकारेण दीपशिखेव प्रदीपज्वालेव कज्जलमलिनमेव परहिंसापरगोहरणादिकं दुष्कृतमेव न तु प्रायेण शोभनमित्येव पदार्थः कर्म केवलम् उद्वमति आविष्करोति। पक्षे—कज्जलमेव मलिनं कर्म। पूर्णोपमा।
मलिनकर्मोद्वमनं प्रदर्शयति—तथाहीति। इयं लक्ष्मीः, तृष्णा विषयेच्छा एव विषवल्ल्यः अनर्थजनकत्वाद्विपलनाः तासां संवर्धनवारिधारा वृद्धिकारणीभूतनिरन्तरसलिलसेकः, विद्यमानायामस्यां तृष्णावृद्ध्यवलोकनादित्याशयः। इन्द्रियाणि अक्षाण्येव मृगा हरिशाः तेषां व्याधगीतिः मृगवधजीविगानम्, आकृष्य नष्टीकरणात्। व्याधा हि गानेन मृगानाकृष्य गतासूनू कुर्वन्तीति प्रख्यातं सर्वत्र। सच्चरितानि सदाचरणानि तान्येव चित्राणि सालेख्यानि तेषां परामर्शधूमलेखा आवरणधूमपङ्किः, विद्यमानायामस्यां वाहुल्येन जनानां सच्चरितावरणात्। मोहाः विधेयाविधेयविवेकाभावा एव दीर्घनिद्राः दीर्घस्वापाः तासां विश्रमशय्या विलासशय्या, विद्यमानायामस्यां मोहवृद्धिक्षनात्। धनमदा द्रव्याहङ्कारा एव पिशाचिका राक्षस्यः तासां निवासाय अवस्थानयि जीर्णवलभी प्राचीनचन्द्रशाला पिशाचानां जीर्णभवन इव धनमदानां लक्ष्म्यामेवावस्थानात्। शास्त्राणि वेदादीनि एव दृष्टयो लोचनानि तासां तिमिरोद्गतिः नयनरोगविशेषस्योत्पत्तिः सत्तयैव शास्त्रदृष्टिनिरोधात्। सर्वाविनयानां सर्वविधदुश्चरित्राणां पुरःपताका अग्रवैजयन्ती, पताकावलोकनेन रथागमनानुमानवत् लक्ष्म्या अवलोकनेन सर्वविधदुश्चरित्रानुमानात्। क्रोधावेगाः कोपसंभ्रमा एव ग्राहा जलजन्तवः तेषां उत्पत्तिनिम्नगा उद्भवन्दी, विद्यमानायामेवास्यामाधिक्येन कोपसम्भ्रमोद्भवदर्शनात्। विषयाः स्त्रक्चन्दनादिसम्भोगवस्तुन्येव मधूनि अनर्थजनकत्वेन मद्यानि तेषाम् आपानभूमिः पानगोष्ठिकास्थानम्, विद्यमानायामेवास्यामाधिक्येन मोगदर्शनात्। भ्रूविकारा भ्रुकुट्य एव नाट्यानि अभिनयाः तेषां सङ्गीतशाला रङ्गशाला, अस्यामेवाधिक्येन भ्रूकुटीविधानात्। दोषाः कामादय एव आशीविषाः जीवनघातकत्वाद् विषधराः तेषाम् आवासदरी निवासकन्दरा, अस्यामेव कामाद्यवस्थानात्।
करती है (नारायणमें आसक्त रहती है, एवं प्रायशः दुर्जनोंको ही प्रीति करती है)। धूलिमयी होकर ही मानों निर्मल वस्तुओंको भी मलिन कर देती है (अहङ्कारादिदोष-रहित व्यक्तियों को अहङ्कारादि दोष से दोषी बना देती है)। और जैसे-जैसे यह चञ्चला लक्ष्मी आविर्भूत होती है, वैसे-वैसे ही दीपशिखाके समान कज्जलवत् मलिन दुष्कार्य ही केवल प्रकट करती रहती है। क्योंकि यह लक्ष्मी, विषय लालसारूप विषलतासमूह को वृद्धि करनेवाली जलधारा है, (अर्थात्, जैसे जलधारा विषवल्लताओं की वृद्धि करती है, वैसे यह तृष्णारूपकी वृद्धि करती है), इन्द्रियरूप हरिनोंके पकडने व्याधोंका गान है (अर्थात्, जैसे व्याधका गीत हरिनोंको आकर्षित करता है, वैसे यह इन्द्रियोंको आकर्षित करती है), सच्चरित्ररूप चित्र समूहपर आवरण करनेवाली धूमपंक्ति है (अर्थात्, जैसे धुएँ से चित्र मिट जाते हैं, वैसे यह सच्चरित्रको बिगाड़ देती है); मोहरूप दीर्घनिद्राके पलंगमें कोमल शय्या है (जैसे कोमल शय्या पर लेटनेसे खूब नींद आती है, वैसे यह मोहकी विलास-भूमि है), धनाभिमानरूप पिशाचिनियोंके रहनेके लिए टूटी-फूटी अटारी है, शास्त्र रूप-नेत्रोंके पक्षमें तिमिरनामक नेवरोग है, सब दुराचारोंके आगे उड़नेवाली पताका है, क्रोधावेगरूपी जलजन्तुओं (मगरों) को उत्पन्न करने वाली नदी है, स्त्रक्-चन्दनवनिता प्रभृति भोग्य पदार्थोंरूपी मद्यकी पान-भूमि है, भ्रूविकाररूपी अभिनयोंकी
१. पुरःसरपताका। २. निवासभूमिः।