कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शुकनासोपदेशवर्णनम् ३४ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १३७

पुनः पुनरभिधीयसे-विद्वांसमपि सचेतनमपि महासत्त्वमप्यभिजातमपि धीरमपि प्रयत्नवन्त- मपि पुरुषमियं दुर्विनीता खलीकरोति लक्ष्मीरिति । सर्वथा कल्याणैः पित्रा क्रियमाणमनुभ- वतु भवान् नवयौवराज्याभिषेकमङ्गलम्१, कुलक्रमागतमुद्वह पूर्वपुरुषैरुढां धुरम् . अवनमय द्विषतां शिरांसि, उन्नमय बन्धुवर्गम्३ अभिषेकानन्तरञ्च प्रारब्धदिग्विजयः परिभ्रमन् विजि- तामपि तव पित्रा सप्तद्वीपभूषणां५ पुनर्विजयस्व वसुन्धराम् । अयञ्च ते कालः प्रतापमारोप- यितुम्, आरुढप्रतापो हि६ राजा त्रैलोक्यदर्शीव सिद्धादेशो भवति’ इत्येतावदभिधायोप- शशाम ।

उपशान्तवचसि७ शुकनासे चन्द्रापीडस्ताभिरमलाभिः उपदेशवाग्भिः प्रक्षालित-

स्तमिति । इदं पूर्वोक्तं पुनः पुनः वारं वारम् अभिधीयसे कथ्यसे—विद्वांसं पण्डितमपि सचेतनं साध्वसाधुविचारक्षममपीत्यर्थः । महासत्त्वं नितान्तशक्तिकमन्तमपि । अभिजातं सद्वंशजातमपि धीरं धैर्यव- न्तमपि । प्रयत्नवन्तम् उद्योगयुक्तमपि पुरुषं जनं दुर्विनीता दुश्चरिता इयं लक्ष्मीः श्रीः खलीकरोति सन्मा- र्गात् स्खलनं प्रापयति । अतस्त्वं यथैषा तथाविधं विधातुं न शक्नुयात् तथा प्रयत्नं कुर्य्यास्त्याशयः ।

सर्वथेति । सर्वथा सर्वप्रकारेण कल्याणैः मङ्गलैः पित्रा तातेन क्रियमाणं विधीयमानन्द् । नवो नूतनो यो यौवराज्ये अभिषेकः स एव मङ्गलं श्रेयः तत्तादृशम् अनुभवतु अनुभवविषयीकरोतु । पूर्वपुरुषैः प्राग्भवैः ऊढां कुलक्रमा गतां परम्परायातां धुरं राज्यशासनभारम् उद्वह तद्वहनं कुरु । द्विषतां शत्रूणां शिरांसि उत्तमाङ्गानि अवनमय विनम्राणि कुरु । बन्धुवर्गं स्वजनसमुदायम् उन्नमय उन्नत कुरु सत्कारा- दरादिभिरित्याशयः ।

अभिषेकेति । अभिषेकानन्तरं यौवराज्याभिषेकानन्तरं प्रारब्धदिग्विजयः प्रस्तुतदिग्विजयः परि- भ्रमन् पर्यटन्, सप्तद्वीपभूषणां जम्बूप्रभृतिद्वीपाहङ्कारां सर्वामित्यर्थः । तव पित्रा तारापीडेन विजितामपि स्वाधीनीकृतामपि वसुन्धरां पृथिवीं पुनर्द्वितीयावारं विजयस्व स्वाधीनीकुरु ।

ननु सत्तातेनैव स्वाधीनीकृतायाः पृथिव्याः पुनः स्वायत्तीकरणे किं फलमित्यत आह—अयमिति । प्रतापं कोशादण्डजं तेजः आरोपयितुं रिपुषु प्रवर्त्तयितुम् अयमेव एष एव कालः समयः । स्वस्य सर्वविधो- न्नतिसत्त्वात् जनस्य च मदायतासम्भवादित्याशयः । हि यतः आरुढप्रतापः शत्रुषूपन्नततेजा राजा भूपतिः त्रैलोक्यदर्शीव सर्वज्ञयोगीश्वर इव, सिद्धः अप्रतिहतः आदेश आज्ञा यस्य स तादृशो भवति । इति परि- समाप्तौ एतावन् एतन् पर्यन्तम् अभिधाय उक्त्वा उपशशाम शुकनासो विरतवाग्व्यापारो बभूव ।

अहो ! अकुटिलक्ष्मीविलसितम्, न्वामिजनदुर्जनतां प्रकटीकुर्वन्नयमुपदेशः अत्यन्तं जनशिक्षा- दयः महामनुशयमानश्च भाववैभवैरिति न तिरोहितं केषाञ्चिदपि सहृदयानाम् ।

उपशान्तेति । उपशान्तवचसि विरतवाग्व्यापारे तस्मिन् शुकनासे चन्द्रापीडः, ताभिः पूर्वोक्ताभिः अमलाभिः निर्मलाभिः उपदेशवाग्भिः शिक्षावचनैः प्रक्षालितो धौत इव, उन्मीलितो विकसीकृत इव

बार करता हूँ कि-मनुष्य चाहे जैसा विद्वान्, विवेचक, बलवान्, कुलीन, धीरप्रकृति एवं उद्योगी हो उसे भी यह दुराचारिणी लक्ष्मी दुर्जन बना देती है। पिता से किये गए माङ्गलिक नवयौवराज्याभिषेकका तुम सब कल्याणोंके साथ सर्वथा सानन्द अनुभव करो, तुम्हारे पूर्वपुरुषोंसे जो भार वहन किया गया है, तुम भी उस कुल-क्रमागत पृथिवीपालनका भार वहन करो। शत्रुओंका मस्तक अवनत (नीचा) करो एवं बन्धुवर्गको उन्नत करो। एवं सप्तद्वीपमयी भूषणवाली पृथिवी तुम्हारे पिताके जीतकर रखी रहने पर भी इसे अभिषेक हो जानेके अनन्तर दिग्विजय आरम्भ कर, सर्वत्र भ्रमण करते हुए तुम भी जिसे जीतो। यह तुम्हारे प्रताप-विस्तार करनेका समय है, क्योंकि-राजाका प्रताप उन्नत होनेपर सर्वज्ञ महायोगीके समान उसका आदेश सर्वत्र ही सफल होकर रहता है' इतना कह कर शुकनास चुप हो गया।

शुकनासके चुप हो जानेके बाद उन समस्त निर्मल उपदेशवचनोंसे चन्द्रापीड मानो घुल गया हो, प्रबुद्ध

---

१. नवयौवन० । २. अनेक मङ्गलम् । ३. स्वबन्धुवर्गम् । ४. अस्तु । ५. सप्तद्वीपसमुद्रभूषणां । ६. क्वचिद् 'हि' इति पदं न विद्यते । ७. वचने । ८. क्वचित् अमलाभिरिति न विद्यते ।