कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

महाश्वेतावर्णना ५२ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३६१

मपहाय द्रव्यात्मकमङ्ग¹-निष्पादनोपकरणकलापं धवलगुणेनैव केवलेनोत्पादिताम् , दक्षा- ध्वर² क्रियामिवोद्धतै³-गण-कच-ग्रह-भयोपसेवितत्र्यम्बकाम्, निरन्तरभस्मोल्लुण्ठनसिताङ्गीं⁴ रतिमिव मदनदेहनिमित्तं हरप्रसादनार्थमागृहीतहराराधनाम्, क्षीरोदधि⁵-देवतामिव सहवास- परिचित-हर-चन्द्रलेखोत्कण्ठाकृष्टाम्⁶, इन्दुमूत्तिमिव स्वर्भानु-भयकृत-त्रिनयन-शरण-गम- नाम्⁷ , ऐरावतदेहच्छविमिव गजाजिनावगुण्ठनोत्कण्ठित-शितिकण्ठचिन्तितोपनताम्, पशुपति-दक्षिण-मुख-हासच्छविमिव बहिरागत्य⁸ कृतावस्थानाम्, शरीरिणीमिव रुद्राद्धूलनभूतिम्⁹

दितां निर्मितामिव पृथिव्यादिसामग्र्युत्पन्ने तु तद्गुणानां नीलपीतादीनामप्यत्र सम्मेलनेन एवंविधशौ-क्लयासम्भवादित्याशयः । क्रियोत्प्रेक्षा ।

दक्षेति । उद्धतैर्बलंगर्वितैः गणैः प्रमथादिभिर्यः कचग्रहः केशाकर्षणं तस्माद् भयेन त्रासेन उपसेवितः रक्षणार्थमवलम्बितः त्र्यम्बको महेश्वरो यया तां तादृशीम् , दक्षस्य प्रजापतेः अध्वरक्रिया यज्ञकर्म तामिव विद्यमानाम्, तस्या अप्यत्युत्कृष्टधर्मरूपत्वेन शुक्लत्वादित्यभिप्रायः । क्रियोत्प्रेक्षा ।

पुरा किल दक्षप्रजापतिना शङ्कररामानार्थमेवाध्वरः समारब्धस्तत्र महेशोऽनाहूत इति विज्ञाय तद्गणाः समेत्य तमध्वरं विनाशयामासुरिति पौराणिकी कथा ।

निरन्तरेति । मदनदेहनिमित्तं भूयोऽपि स्वामिनः कामस्य शरीरप्राप्त्यर्थं यद् हरस्य शम्भोः प्रसादनं तदर्थं तन्निमित्ताय आगृहीतहराराधनां प्रारब्धमहेशोपासनाम् अत एवानवरतविभूतिधारणेन शुक्लशरीरां रतिं कामपत्नीमिव विद्यमानाम् । यच्चात्र 'हर' पदस्य द्विवारमुपादानेन पुनरुक्ततादोषः समापतति स चागृहीततदाराधनामिति पाठविधानेन परिहार्यः ।

क्षीरोदेति । सहवासेन एकस्मिन् क्षीरसमुद्रे मन्थनात्प्रागवस्थानेन परिचिता ज्ञाता या हरललाटस्था महेशभालस्था चन्द्रलेखा शशिकला तस्या उत्कण्ठया आकृष्टाम् आकर्षितां क्षीरोदस्य दुग्धान्बुधेः अधिदेवतामिव अधिष्ठात्रीं देवीमिव, अत्यधिकश्वेतक्षीरसमुद्राधिष्ठातृत्वात्तस्या अपि अत्यधिकश्वेतसम्भवादित्याशयः ।

इन्द्विति । स्वर्भानो राहोर्यो भयं त्रासस्तेन कृतं विहितं त्रिनयनस्य शङ्करस्य शरणागमनं गृहगमनं यया तामिन्दोश्चन्द्रस्य मूर्त्तिः शरीरमिव । 'शरणं गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः । द्रक्योत्प्रेक्षा ।

ऐरावतेति । गजाजिनं हस्तिचर्म तस्य अवगुण्ठने परिधाने उत्कण्ठितो हस्तिचर्मप्रियरवादुत्सुको यः शितिकण्ठो महादेवस्तेन चिन्तिता समीहिता अनन्तरमेव उपनता उपस्थिता ताम्, ऐरावतस्य सुराधिपशर्वतगजस्य देहच्छविं वपुःप्रभामिव विद्यमानाम् । गुणोत्प्रेक्षा ।

पश्विति । स्वस्थानान्मुक्ताञ्च बहिरागत्य कृतं विहितम् अवस्थानं स्थितियंया ताम् , पशुपतेः महेश्वरस्य दक्षिणमुखे तन्त्रत्यपशुपतेश्चतुर्मुखत्वाद्विणदिक्स्थायिवदने यो हासो हास्यं तस्य छविं शोभामिव पूर्वोत्प्रेक्षा ।

शरीरेति । शरीरिणीं नारीदेहधारिणीं एतीम् आविर्भूतां प्रकटीभूतां रुद्रस्य शङ्करस्य उद्दूलभूतिमिब शरीरमर्दनसमये रजोभूय प्रसृतशरीरमस्मेव । जात्युत्प्रेक्षा ।

---

निर्माणोपयोगी सामग्रीसमूह परित्याग कर श्वेतगुणद्वारा ही मानो उसका निर्माण किया था । उद्दत प्रकृतिवाले प्रमथगणके द्वारा केश खींचे जानेके भयसे दक्षकी यज्ञक्रिया ही मानो आत्मरक्षाके लिए महादेवकी सेवा करने आई हो; फिरसे कामदेवके शरीरके निमित्त शिवको प्रसन्न करनेके लिये रति देवी (कामपत्नी) मानो उनके आराधनमें प्रवृत्त होकर निरन्तर भस्मलुण्ठन करनेसे श्वेताङ्गी होकर वहाँ रहती हो; पहले एकत्र वास करनेसे परिचित शङ्करके ललाटस्थ चन्द्रकलाके साथ मिलनेकी उत्कण्ठासे आकृष्ट होकर ही मानो क्षीरसमुद्रकी अधिष्ठात्री देवी आई हो; राहुके भयसे चन्द्रकी मूर्त्ति मानो महादेवके शरणापन्न हुई हो; गजचर्म ओढ़नेके लिए उत्कण्ठित होकर महादेवकी चिन्ता करते ही उपस्थित हुई ऐरावतहस्तीके देहप्रभाके समान हो; महादेवके दक्षिण मुखकी हास्य-शोभा मानो बाहर निकलकर बैठी हो; अङ्गमर्दन करनेके समयमें शङ्करके अङ्गकी भस्म-धूलियां मानो स्त्री-मूर्त्ति

---

१. '...मङ्ग...' ।
२. अध्वर'...' ।
३. उद्धत'...' ।
४. क्वचित् 'निरन्तरभस्मोल्लुण्ठनसिताङ्गी' इति पाठो न विद्यते ।
५. क्षीरोदधिः... ।
६. ...'लेखोत्कण्ठोत्कृष्टाम् ।
७. ...'शरणागमनम् ।
८. बहिर्निर्गत्य, इव निर्गत्य ।
९. रुदोद्दूलनभूतिमिव् ।