कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 434, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें| महाश्वेतावर्णना ५२ ] | चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । | ३६५ |
|---|
सम्भावयन्तीं भूतनाथम्, अनवरत-गीत परिस्फुरिताधरपुटवशात् अतिशुचिभिः शुद्धहृदय-मयूखैरिव गीतगुणैरिवं स्वरैरिव स्तुतिवर्णैरिव मूर्त्तिमद्भिर्मुखान्निपतद्भिर्दशनांशुभिः पुनरिव स्नपयन्तीं गौरीपतिम्³, अतिविमलैश्च वेदार्थैरिव साक्षात् पितामहमुखादाकृष्टैः, गायत्रीवर्णैरिव ग्रथितताम्⁴ उपगतैः, नारायणनाभिपुण्डरीक-बीजैरिवोद्धृतैः, सप्तर्षिभिरिव कर-स्पर्शपूत-मात्मानमिच्छद्भिस्तारकारूपेणो गतैः, आमलकीफलस्थूलैर्मुक्ताफलैरुपचितेनाक्षवलयेनाधिष्ठितकण्ठभागम्, परिवेष-परिगत-चन्द्रमण्डलामिव पौर्णमासीनिश्शाम्⁷, अवाङ्मुख-हर-शिरः-
विद्यमानया, दृष्टेराप विशदत्वादित्याशयः, दृष्टया निरीक्षनेन भूतनाथं महेशं सम्भावयन्तीं सभक्तिदर्शने-नाद्रियमानाम्। जात्युत्प्रेक्षा।
अनेति। अनवरतं निरन्तरं गीतेन गानेन परिस्फुरितं परिस्पन्दितं यदधरपुटम् ओष्ठद्वयं तद्वशात्, मुखाद्वदनात् निप्पतद्भिः निस्सरद्भिः, अतिशुचिभिः अत्यन्तश्वेतैः, शुद्धहृदयस्य पवित्रमनसः मयूखैः किरणैरिव, मूर्त्तिमद्भिः शरीरवद्भिः गोतगुणैः गानमाधुर्यैरिव, स्वरैः षड्जर्षभादिसप्तध्वनिभिरिव, स्तुति-वर्णैः महेशस्तवनाक्षरैरिव विद्यमानैः, दशनांशुभिर्दन्तकिरणैः गौरीपतिं महेशं पुनर्भुयः स्नपयन्तीमिव स्नपनं विदधतीमिव विद्यमानाम्। गीतगुणैरित्यादिप्रयागानेव 'मूर्त्तिमद्भिः' इति विशेषणम्। पूजाद्यव-क्तवारं स्नपनाच्च 'पुनः' पदमित्यवधेयम्।
इह आदितश्चतस्रो गुणोत्प्रेक्षाः अवशिष्टाश्च क्रियोत्प्रेक्षाः, आसां परस्परमङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
अतीति। अतिविमलैरिति मुक्ताफलैरित्यस्य विशेषणम्। पितामहस्य विधातुः मुखाद् वदनाद् आकृष्टैः आकृष्य प्रापितैः साक्षात्प्रयवधानाद् वेदार्थैरिव ऋग्वेदप्रभृत्यभिधेयैरिव, निरतिशययथार्थतया तेषामप्यतिविशदत्वादित्याशयः। ग्रथिततां संयुक्तानाम् उपगतैः प्राप्तैः गायत्र्याः स्वनामप्रसिद्धस्य वैदिक-मन्त्रविशेषस्य वर्णैरक्षरैरिव, तेषामपि ब्रह्माभिप्रततयातिविमलत्वादित्यभिप्रायः। उद्धृतैः उत्तोलितैः नारायणस्य विष्णोः नाभिपुण्डरीकबीजैरिव नाभिकमलबीजैरिव ('कमलगट्टा' इति ख्यातैरिव)। तथा आत्मानं स्वकीयशरीरं करस्पर्शेण जपंस्मये तस्याः कन्यकायाः हस्तस्पर्शेन पूतं पवित्रं कर्तु-मिच्छद्भिः अमिलषद्भिः तारकारूपेण नक्षत्ररूपेण आगतैः प्राप्तैः सप्तर्षिभिर्मरीचिप्रभृतितपस्विभिरिव विद्यमानैः, तथा आमलकीफलवत् धात्रीफलवत् स्थूलैः पृथुलैः मुक्ताफलैः मौक्तिकैः उपर्चितेन कृतेन अक्षवलयेन जपमालिकया अधिष्ठित आध्रितः कण्ठभागो गलप्रदेशो यस्यास्ताम्, अत एव परिवेषेन परिधिना परिगतं परिवेष्टितं चन्द्रमण्डलं शशिनिम्बं यस्यां तां पौर्णमासीनिश्शामिव राकारात्रिमिव विद्य-मानाम्। 'परिवेषस्तु परिधिः' । 'पूर्ण राका निशाकरे' इति चामरः।
इह 'वेदार्थैरिव' 'गायत्रीवर्णैरिव' 'नाभिपुण्डरीकबीजैरिव' 'सप्तर्षिभिरिव' इति चतसृषु जात्यु-त्प्रेक्षा 'आमलकीफलस्थूलैः' इत्यत्र लुप्तोपमा, पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम, तथा मुक्तामालायाः परिवेषेण सह, तन्मुखस्य चन्द्रमण्डलेन सह, तन्मूर्त्तेः पौर्णमासीनिश्शया च साम्यमिति श्रौत्युपमा चेत्यासां परस्पर-मङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
अव इति। अधोमुखं हरस्य महेशस्य शिरसि उत्तमाङ्गे यत् कपालं मनुष्यमस्तकास्थि तद्वन्मण्ड-लाकारेण वर्त्तलाकृतिना, तथा मोक्षस्य केवल्यस्य यत् पुरं नगरं ब्रह्मलोकमित्यर्थः तस्य द्वारकलसवत्
कन्या का ओष्ठ-युगल हिल रहा था, अत एव मुखमें से निकलतीं, अत्यन्त निर्मल दन्त-रश्मियों से वह मानों फिर से शङ्करको स्नान करा रही है ऐसा प्रतीत होता था; वे दन्तरश्मियों उसके पवित्र हृदयकी किरणोंके समान एवं मूर्त्तिमान् गानके माधुर्यके समान मूर्त्तिमती स्वरलहरीके समान और मूर्त्तिमान् स्तुतिके अक्षरके समान देखनेमें आती थीं। आमलकी फलके समान बड़े बड़े और अत्यन्त निर्मल मोतियोंके दानोंसे ग्रथित एक जपकी माला (हार) उसके कण्ठदेशमें लम्बित थी, वह (माला) प्रजापतिके मुखमेंसे निकालकर लाये गये साक्षात् वेदार्थके समान, गुंथे हुए गायत्री-वर्णोंके समान, नारायणके नाभिस्थित श्वेतकमलमेंसे निकाले हुए बीजोंके समान, एवं उस कन्याके कर-स्पर्शने अपनेको पवित्र होनेकी इच्छासे नक्षत्ररूपमें आए सप्तर्षियोंके समान देखनेमें आ रहा था, इसप्रकारकी मुक्तामालासे वह परिवेष सहित चन्द्रमण्डलसे युक्त पूर्णिमाकी रात्रिके समान शोभामान प्रतीत होती थी। महादेवके
१. ...गीतस्फुरित...।
२. गुणैरिव; स्तुतिवर्णैरिव।
३. पुनरपि...गौरीनाथम्।
४. ग्रथनताम्, ग्रथनाम्, ग्रथनस्तीनताम्।
५. करतल...।
६. परिवेष...।
७. पौर्णमासीम्।