कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 439, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें४८० | कादम्बरी- | [ कथायाम्-
कृताक्षहृदयाम्, महीमिव जलभृतदेहाम्, हिमसमयदिवस¹-मुखलक्ष्मीमिव परिगृहीत²-भास्क- रातपाम्, आर्यामिव समुपात्त³-यतिगणोचितमात्राम्, आलिखितामिवाचलावस्थानाम्, अंशुमयीमिव तच्छायोपलिप्तभूतलाम्, निर्ममाम्⁴, निरहङ्काराम्, निर्मत्सराम्, अमा- नुषाकृतिम्, दिव्यत्वादपरिज्ञायमान-वयःपरिमाणाम्⁵ अप्यष्टादशवर्षदेशीया मिवोपलक्ष्यमा- णाम्, प्रतिपन्नपाशुपतव्रतां⁶ कन्यकां ददर्श । ततोऽवतीर्य तरुशाखायां बद्ध्वा तुरङ्गम्⁷ उपसृत्य भगवते भक्त्या⁸ प्रणम्य त्रिलोच-
महीमिति । महीं भूमिमिव, जलेन केवलसलिलपानेन भृतः देहः शरीरं यया ताम्, पक्षे तु जलेन भृतो वेष्टितो देहो यस्यास्ताम् ।
हिमेति । हिमसमयो माघफाल्गुनामऋतुहिनपतनकालः तस्य दिवसमुखलक्ष्मीमिव प्रभातश्रिय-मिव, परिगृहीतः पञ्चाग्निसाधनात् देहेऽङ्गीकृतः भास्करातपः सूर्यालोको यया ताम्, पक्षे—परिगृहीतः हिमैर्निबद्धः भास्करातपो यया ताम् ।
आर्यामिति । आर्या स्वनाम्ना प्रख्यातं छन्दोविशेष इव, समुपात्ता स्वीकृता यतिगणस्य वश्येन्द्रिय-पुरुषवर्गस्य तपस्विगणस्येत्यर्थः, उचिता योग्या मात्रा दण्डकमण्डल्वादिसामग्री यया ताम्, पक्षे—समु-पात्ता स्वीकृता यतिर्जिह्वाविश्रामस्थानम्, गण-मगणनगणभगणप्रभृतयः, उचिता योग्या तत्तत्स्वरूप-प्रतिपादिता मात्रा उच्चारणसमयश्च यया ताम् । आर्यालक्षणन्तु श्रुतबोधे—
'यस्याः पादे प्रथमे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या ॥'
आलीति । आलिखितां चित्रितामिव, अचले शैले अवस्थानं स्थितिः यस्यास्ताम्, पक्षे—अचलं निश्चलम् अवस्थानं यस्यास्ताम् ।
अंश्विति । अंशुमयीं तेजोमयीं देवीमिव, तनुच्छायया शरीरस्य प्रतिविम्बेन दीप्त्या च अनुलिप्तम् आच्छादितं भूतलं पृथिवीतलं यया ताम् ।
इह 'दीक्षितवाचमिव' इत्यारभ्य 'अंशुमयीमिव' इत्यन्तं सर्वत्र पूर्णोपमालङ्कारः ।
निर्ममामिति । ममावार्थे 'मम' पदमिदमव्ययः, निर्मलां ममत्ववर्जिताम्, निरहङ्कारां निरभिमानाम्, निर्मत्सराम् अन्यशुभद्वेषरहिताम्, अमानुषाकृतिं दिव्यस्वरूपाम्, दिव्यत्वाद् गन्धर्वपुत्रीत्वेन निर्जरा-मित्यर्थः, अपरिज्ञायमानं मनुष्यत्वास्वरूपावलोकनमात्रेणानिश्चीयमानं वयसः अवस्थायाः परिमाणं मानं यस्यास्तामपि, अष्टादशवर्षदेशीयामिव अष्टादशवयस ईषन्न्यूनवयोधामिव, 'ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्य-देशीयरः' इति पा० सूत्रेण 'अष्टादशवर्ष' शब्दाद्देशीयरप्रत्ययः । प्रतिपन्नं गृहीतं पशुपतिः महेशो देवता अस्येति पाशुपतं व्रतं महेशार्चनारूपो नियमो यया ताम् ।
तत इति । ततः कन्यादर्शनानन्तरम् अवतीर्य अश्वःदवनरणं विधाय तरुशाखायां वृक्षशाखायां तुरङ्गमम् इन्द्रायुधमश्वं बद्ध्वा बन्धनं कृत्वा उपसृत्य समीपमेत्य भक्त्या श्रद्धया भगवते ऐश्वर्यशालिने
करके रहती है, उसने भी उसीप्रकार इन्द्रियसामूह और चित्तको वशमें कर रखा था. पृथिवी जिसप्रकार जलसे परिवेष्टित शरीरवाली है, वह भी उसीप्रकार केवल जल-पानेने शरीर-धारण की थी; शीतकालके प्रभातकालकी शोभा जिसप्रकार हिमद्वारा सूर्यके आलोकको आच्छादित करता है ( जाड़ेके दिनोंमें प्रातःकाल हिमावृत होनेसे धूप नहीं दीखती है ) उसने भी उसीप्रकार पञ्चाग्नितपन्तसे शरीरमें सूर्यालोकको धारण किया था; आर्याच्छन्दमें जिसप्रकार यति ( विश्राम ) और गण उपयुक्त मात्राके अनुसार होते हैं, उसके भी उसी प्रकार मुनिगण के उपयुक्त दण्ड और कमण्डलु-प्रभृति उपकरण थे; चित्रित प्रतिमूर्त्ति जिसप्रकार निश्चल-भावसे स्थित रहती है, वह भी उसीप्रकार पर्वतपर स्थित रहती थी; तेजोमयी देवी जिसप्रकार शरीरकी कान्तिद्वारा भूतलको लिप्त ( रंग ) करती है, वह भी उसीप्रकार शरीरके प्रतिविम्बद्वारा भूतलको लिप्त करती थी, वह ममत्व, अहङ्कार और मत्सर ( अन्यशुभद्वेष ) रहित थी; उसका आकार अलौकिक था और दिव्य स्वरूपके कारण उसके वयका अनुमान यथार्थरूपमें नहीं हो सकता था तो भी वह मानो अठारह वर्षसे कुछ न्यूनवयस्कावत् प्रतीत होती थी ।
तदनन्तर चन्द्रापीडने घोड़ेसे उतरकर किसी वृक्षकी शाखा ( डाली ) में घोड़े को बांध, भगवान् महादेवके_
१. ॰॰॰दिन॰॰॰ । २. परिपीत॰॰॰ । ३. उपात्त॰॰॰ । ४. निर्मन्ताम् । ५. ॰॰॰ प्रमाणाम् । ६. व्रतां च । ७. तुरगम् । ८. महाभक्त्या ।