कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 441, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४०२ | कादम्बरी- | [ उत्तरभाग- |
|---|
पथान्नापसर्पति, नारोहति वा कैलासशिखरम्, नोत्पतति वा गगनतलम्, ततः 'का त्वम्, किमभिधाना वा, किमर्थं वा प्रथमे वयसि प्रतिपन्ना व्रतम्' इति सर्वमेवैतत्^२ एनामुपसृत्य पृच्छामि, अतिमहानयमवकाश आश्चर्याणाम्' इत्यवधार्य तस्यामेव स्फटिकमण्डपिकायामन्यतमं स्तम्भमाश्रित्य समुपविष्टो गीतसमाप्त्यवसरं प्रतीक्षमाणस्तस्थौ ।
अथ गीतावसाने तूष्णीम्भूतायां प्रशान्तमधुरकरुते कुमुदिनी सा कन्यका समुत्थाय प्रदक्षिणीकृत्य कृतहरप्रणामा परिवृत्य स्वभावाधवलया तपःप्रभावप्रगल्भया दृष्ट्या समाश्वासयन्तीव, पुण्यैरिव स्पृशन्ती, तीर्थजलैरिव प्रक्षालयन्ती, तपोभिरिव पावयन्ती, शुद्धिमिव कुर्वाणा, वरदानम् इवोपपादयन्ती, पवित्रतामिव नयन्ती, चन्द्रापीडमाबभाषे-'स्वागतमतिथये,
मन्दनपवारणां नार्यलेखे समुपन्मूर्ती कृतः कस्मात् सम्मुनितरसि, कुत एवास्था स्थित्वां प्रति नहि संशीतिरित्याशयः। सम् पूर्वकात् स्वप्नार्थक 'शीङ्' धातोः क्तिनं किति सति संशीतिरिति ।
इतीति । तत्तस्मात्कारणात् यदि यावत् मे मम महसा कस्माद् दर्शनपथाद् विलोकनमार्गाद् नापर्यात नापसरति, वा अथवा कैलासशिखरं रक्ताद्रिशृङ्गं नारोहति नारोहणं विधत्ते, गगनतलम् आकाशतलं वा नोत्पतति नोद्ब्रजति नतस्तादह, 'का त्वम्? किमभिधाना किमनाम्नी किमर्थं किम्प्रयोजनं प्रथमे वयसि बाल्यदशार्या पाशुपतं महेशसम्बन्धिनं व्रतं नियमं प्रतिपन्ना सम्प्रपञ्चनी' इत्येतत्सर्वमेव एनां कन्यकाम् उपसृत्य समीपमेत्य पृच्छामि प्रश्नं करोमि, आश्चर्याणां साश्चर्येन विस्मयाहूनवानाम्,, अतिमहान् अतिवृद्धो अयम् अवकाशः सनदः । इति पूर्वोक्तम् अवधार्य निश्चित्य तस्यां पूर्वोक्तायामेव स्फटिकमण्डपिकायाम् अन्यतमम् एकतमं स्तम्भं स्थूणाम् आश्रित्य अवलम्ब्य समुपविष्टः सुनासीनः गीतसमाप्त्यवसरं गानसमाप्तिसमयं प्रतीक्षमाणा प्रतीक्षां कुर्वाणः तस्थौ स्थितवान् ।
अथेति । गीतावसाने गानसमाप्तौ तूष्णींभूता निश्शब्दा जाता वीणाप्रवृत्तौ सत्यां सा, अत एव प्रशान्तं शान्तिमुपगतं मधुररुतं भ्रमररुन्दो यस्यां सा, कुमुदिनी कैरविणीव स्थिता सा कन्यका, समुत्थाय स्थानं विधाय प्रदक्षिणीकृत्य प्रदक्षिणं विधाय शिवलिङ्गमिति शेषः। कृतः विहितः हराय महेशाय प्रणामः नमस्कारः यया सा, परिवृत्य परावर्तनं विधाय स्वभावधवलया प्राकृतिकशुक्लतया, तपःप्रभावेण तपोमाहात्म्येन प्रगल्भा दृष्टा शाम्पनिर्णयदपेक्ष्यर्थः, तया दृष्टया लोचनेन समाश्वासयन्तीव सान्त्वनां विदधतीव अभयं प्रददतीवेत्यर्थः, पुण्यैः सुकृतैः स्पृशन्तीव स्पर्शं कुर्वन्तीव, तीर्थजलैः प्रयागादितीर्थसलिलैः प्रक्षालयन्तीव धौतं विदधतीव, तपोभिः तपस्याभिः पावयन्ती पूवतां कुर्वन्तीव, शुद्धिं पावनर्यं कुर्वाणेव विदधतीव, वरदानं मनोरथदानम् उपपादयन्तीव सम्पादयन्तीव, पवित्रतां पूवतां नयन्तीव प्रापयन्तीव, चन्द्रापीडम् आबभाषे सम्भाषितवती ।
इह 'कुमुदिनीव' इत्यत्रोपमालङ्कारः । 'समाश्वासयन्तीव' इत्यारम्य 'नयन्तीव' इत्येतेषु सहसु क्रियोत्प्रेक्षाणां परस्परं नैरपेक्ष्येण विधानात्तया संसृष्टिः।
स्वागतमिति । अतिथये अभ्यागताय स्वागतं शुभागमनम्, महान् आगो आप्पं यस्य सः। यद्वा-
किन्तु कैलासपर्वतके शिखर पर चढ़ न जाय, अथवा आकाशमें उड़ न जाय, तो मैं-'तुम कौन हो? तुम्हारा नाम क्या है? और क्यों तुमने इस नवीन अवस्था (युवावस्था) में तपस्या आरम्भ की है? इस प्रकारके ये सब विषय इसके समीपमें जाकर इससे पूछ लूँगा, क्योंकि यहां आश्चर्यके लिए अत्यन्त उपयुक्त अवसर है'। चन्द्रापीड इस प्रकार मन ही मन निश्चय कर उसी स्फटिकमण्डपके खम्भोंमेंसे किसी एक स्तम्भके सहारेसे बैठकर गानसमाप्तिका अवसर प्रतीक्षा करने लगा।
इसके बाद गान समाप्त होने पर वीणाका शब्द बन्द हो गया, उस समय बन्द हुए मधुपोंके मधुर गुंजारवाली कुमुदिनीके समान वह शोभायमान हुई। बाद उस कन्याने उठकर, प्रदक्षिणा कर महादेवको प्रणाम किया। पश्चात् पुनः स्वभावसे ही श्वेतवर्ण एवं तपस्याके प्रभावसे पूर्णदृष्टि दर्शनदेकर सान्त्वना देती हुई चन्द्रापीडको मानो आश्वस्त करती हो, पुण्योंद्वारा ही मानो स्पर्श करती हो, तीर्थजलोंसे ही मानो स्नान कराती हो, तपस्यासे ही
१. पाशुपतव्रतम् । २. सर्वमेवैतत् । ३. परिणमति । ४. वरप्रदानम् वरप्रदत्वेनेव ।
५. संविद्विवान् ।