भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 447, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 447

१०८ कादम्बरी- [ कथामुखम्

नारोपयति। यद्यपि नातिखेदाकरमिव ततः कथनेनात्मानमनुग्राह्यम्$^१$ इच्छामि। अवि- सह्यत्वलु भवद्दर्शनात् प्रभृति मे कौतुकमस्मिन्विषये। कतरत्सुरासुरीणां गन्धर्वाणां गुह्य- कानाम्प्सरसां वा कुलमनुगृहीतं भगवत्या जन्मना? किमर्थं वास्मिन् कुसुमसुकुमारे नवे वयसि व्रतग्रहणम्? क्केदं वयः, क्केदं तपः, क्केयमाकृतिः, क चायं लावण्यातिशयः केयमि- न्द्रियाणामुपशान्तिः। तदद्भुतमिव मे प्रतिभाति। किं निमित्तं वाऽनेकसद्ध$^२$साध्य$^३$संबा- धानि सुरलोकसुलभानि लङ्घाय दिव्याश्रमपदानि एकाकिनी वनमिदमनुप्राप्तमनिवससि?। कश्चायं प्रकारः, यत्तैरेव पञ्चभिर्महाभूतैरारब्धनीदृशीं धवलतां धत्ते शरीरम्? नैवमस्मा-


तदिति। तत्तस्मात् कारणात् यदि नातिखेदाकरमिव न विशेषक्लेशजनकं चेत्, ततस्ततः कथनेन मद्विज्ञात्यविपत्तिहरणेन आत्मानं स्वम् अनुग्राह्यम् अनुग्रहविषयिभवनम् इच्छामि अभिलषामि।

अपीति। भवत्या दर्शने सञ्जातं 'सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः' इति वार्त्तिकेनेह पुंवद्भावः। वत्साप्रभृति तदावलोकनादारभ्य मे मम अस्मिन् विषये प्रश्नविषये खलु निश्चयेन महिनाह कौतुकं वत्याश्चर्यं।

अथ तव प्रश्नविषयः क इत्यत आह—कतरदिति। सेत्सां देवानाम, ऋषीणां मुनीनाम्, गन्धर्वाणां देवगायकानाम्, गुह्यकानां यक्षाणाम, अप्सरसां त्रिलोचनाप्रभृतीनां मध्ये, कतरत्कुलमुत्या भगवत्या स्वामिन्या कतरत् कतमत् कुलमन्ववायः अनुगृहीतं प्रसादीकृतम्। महतामित्यादौ निर्धारणे षष्ठी। बहुनामप्येकेषु दुर्गादुक्त्या डतरप्रत्ययेन कतरदिति रूपं भवतीति कुशला ब्रुवते।

किमर्थमिति। वा अथवा कुसुमसुकुमारे पुष्पद्कोमले नवे नूतने अस्मिन् वयसि अवस्थायां नवयौवन इत्यर्थः, किमर्थं किं प्रयोजनं व्रतग्रहणं नियमस्वीकारः।

क्केति। क्केदं वयः नवयौवनमित्यर्थः च, इदं तपः कष्टसाध्यं नियमस्वीकारः च, वृद्धावस्थायामेव तदाचरणयोग्यत्वादित्याशयः। द्वौ छौ महदन्तरं सूचयतः। इयम् प्रत्यक्षेोपलक्ष्यमाना आकृतिः स्वरूपाविशेषः क्क, अयञ्च लावण्यातिशयः असाधारणसौन्दर्याधिक्यं क्क, तथा इदम् इन्द्रियाणां करणानाम् उपशान्तिः स्पन्दनोपरतिवृत्तिः क्क। असावलोकनात्सर्वथैवोपपन्नस्तददर्शनतस्त्वेतेषामेकान्तनिवृत्तिसम्भवाद्भवदीयावतारश्रयणावलोकनेमेव मे जिज्ञासाहेतुरित्यभिप्रायः। इहोभयत्राप्योरेरि विरुद्धयोः संयोजनम् दूषिनः।

तदिति। मे मम तत्सर्वं पूर्वप्रतिपादितम् अद्भूतमेव आश्चर्यमिव प्रतिभाति प्रतीयतेविपद्यीभवति। अनेके बहवो ये सिद्धाः साध्याश्च देवयोनिविशेषास्तैः संबाधानि सङ्कुलानि स्थानानि, सुरलोकः अमरादिदेववृन्द्वानि तैः तेषां परित्राणनैर्हत्यर्थः। सुलमानि मनोहराणि दिव्याश्रमपदानि स्वर्गीयाश्रयस्थानानि अपहाय परित्यज्य एकाकिनी सहाया अमानुषं मनुष्यरहितम्, इदं वनं काननं किं निमित्तं कथं वा त्वम् अधिवससि निवासं करोषि। वनमित्यत्र 'उशाम्वैधादवसः' इत्यनेन वसतेराधारस्य कर्मसंज्ञा बोध्या।

कश्चेति। कश्च अनिर्दिष्टस्वरूपः अयं प्रकारे विशेषः, यत्तैरेव यैरेव समस्तप्राणिनां शरीरोत्पादरचनानि तैरेवेत्यर्थः, पञ्चभिर्महाभूतैः पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशलक्षणैः आरब्धम् उत्पादिते शरीरं तवैदं वपुः, ईदृशीम् एवंविधां धवलतां श्वेतां धत्ते धरयति। इदं वैलक्ष्यण्यम् अस्माभिराधुनिकैः अन्यत्र अन्यस्मिन् स्थले न दृष्टश्रुतपूर्व नाऽवलोकितकश्रुतपूर्व वा, अत एव महद्विचित्रमित्याशयः।


विशेषक्लेशजनक न हो तो अपना वृत्तान्त कहिये, जिसे सुन कर मैं अपने आत्माको अनुगृहीत करने की इच्छा करता हूँ, आपके दर्शनसे लेकर इस विषयमें मुझे अत्यन्त कौतुक उत्पन्न हो गया है—देवि! जन्म द्वारा ग्रहण कर, देवता, ऋषि, गन्धर्व, गुह्यक और अप्सराओंमेंसे किसके कुलको अनुगृहीत किया है? किस कारणसे कुसुमके समान कोमल इस नवीन अवस्था में आपने व्रतका आरम्भ की है। कहाँ यह वय! कहाँ यह आकृति! कहाँ यह असाधारण लावण्य! और कहाँ यह इन्द्रियोंकी नोपशान्ति! वस्तुतः यह सब मेरे समीप अद्भुत सा प्रतीत हो रहा है। किसलिए आप बहुतर सिद्धसाध्योंसे परिपूर्ण एवं देवगणके विहरण करनेसे मनोहर दिव्य आश्रमोंको छोड़कर एकाकिनी (अकेली) इस मनुष्यविहीन वनमें रहती हो? और यह क्या बात है कि प्रसिद्ध पृथिव्यादि पञ्चमहाभूतोंका बना आपका शरीर इस प्रकार धवलता धारण करता (गोरा) है! ऐसा तो मैंने


१. अनुगृह्णानम्।
२. क्वचित् 'क्केदं वयः' इति पाठो न दृश्यते।
३. विना।
४. ***ईशम्‌नि।
५. ***सुलभानि।
६. कश्चायं प्रकारो यत्तैरेव नरास्तैः रचितानि तैरेव०।