कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

पुण्डरीकवर्णनम् ५९ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४२३

स्वेद-जल-कण-जालकावलीमिव रतेः, ध्वजचिह्न-चामर-पिच्छिकामिव मनोभवगजस्य, मधुकर-कामुकाभिसारिकाम्, कृत्तिकातारास्तवकानुकारिणीम्, अमृतबिन्दुनिष्यन्दिनीम्, अदृष्टपूर्वां कुसुममञ्जरीमद्राक्षम्। 'अस्याः परिभूतान्यकुसुमामोदो नन्वयं परिमलः' इति मनसा निश्चित्य तं तपोघन-युवानमीक्षमाणाहमचिन्तयम्-'अहो! रूपातिशय-निष्पादनोपकरणकोशस्य अक्षीणता विधातुः यत्त्रिभुवनाद्भुतरूपसम्भारं भगवन्तं कुसुमायुधमुत्पाद्य तदाकारानिरिक्तरूपराशिः अयमपरो

पन्त्याः सुरतपरिश्रमेण सादलेपजनितस्वेदेन यानि स्वेदजलानि शरीरनिःसृतघर्मजलानि तेषां कण-जालकावलीमिव बिन्दुसमूहपङ्क्तिमिव, तद्वत् निर्मलश्वेतत्वादित्यभिप्रायः। मनोभवः काम एव गजो हस्ती तस्य, ध्वजस्य पताकायाः चिह्नभूपा लक्ष्मरूपा या चामरपिच्छिका निम्नगुम्फिता चामररूपा पिच्छिका बर्हचूडा तामिव, तत्पिच्छिकावलोकनेन गजप्राकट्यज्ञानवत् तन्मञ्जर्यवलोकनेन कामाविष्कार-प्रतीतेरित्याशयः।

'पिच्छा पूगच्छटाछोपमोचाशाखामलिद्वेटके। मरुम्ममभूतमण्डे च पङ्क्तावश्वपदामये। स्त्रियां पुंसि तु लाङ्गूले न द्वयोर्बर्हिचूडयोः॥'

इति मेदिनी। मधुकरो भ्रमर एव कामुकः कामाभिलाषी तस्य अभिसारिकाम् 'अभिसारयते कान्तं स्वयं वाऽभिसरत्यपि' इत्यादिलक्षणेन कामिजनानयनकारिणीं स्वयं वा सङ्केतस्थलगामिनी नायिकामिव, तदुद्देशेन द्रुतगमनादित्याशयः। कृत्तिकाताराः कृत्तिकासंज्ञकानि षट् नक्षत्राणि तेषां स्तवकं गुच्छम् अनुकर्तुं शीलं यस्याः ताम्, अत्यधिकश्वेतत्वादित्याशयः। अमृतबिन्दुनिष्यन्दिनीं मधुकणस्राविणीम्, अदृष्टपूर्वाम् अनवलोकितपूर्वां कुसुममञ्जरीं पुष्पमञ्जरीम् अद्राक्षम् अपश्यम्।

इह 'स्मितप्रभामिव, ......'लाजाञ्जलिमिव' इत्युभयत्र जात्युत्प्रेक्षा। 'यौवनलीलामिव' इत्यत्र गुणोत्प्रेक्षा। '......'जालकावलीम्' इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा। '......'चामरपिच्छिकामिव' इत्यत्रापि जात्युत्प्रेक्षा, 'मनोभवगजस्य' इत्यत्र तु निरङ्गकेवलंरूपकम्, इत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः। 'मधुकरकामुके'त्यत्र मधुकरे कामुकत्वारोपो मञ्जर्यामभिसारिकारोपे निमित्तमिति परम्परितरूपकम्। 'कृत्तिकातारास्तवकानुका-रिणीम्' इत्यत्र तु आर्योपमा।

अस्या इति। अस्याः कुसुममञ्जर्याः, अयं परिमलो गन्धः, परिभूतोऽभिभूतः तिरस्कृत इत्यर्थः, अन्येषां स्वेतरपुष्पाणाम् आमोदः परिमलो येन स तथोक्तो ननु तयाविध एव, अत एवेममेव गन्धमहं पूर्वमभ्यजिघ्रमित्याशयः। इति एवं मनसा हृदयेन निश्चित्य निर्णीय तं तपोघनयुवानं मुनिकुमारकम् ईक्षमाणा पश्यन्ती अहं महाश्वेता अचिन्तयन् चिन्तामकरवम्।

अहो इति। अहो इत्याश्चर्ये। विधातुः सृष्टिकर्तुः, रूपातिशयस्य सौन्दर्याधिक्यस्य निष्पादने निर्माणविषये यानि उपकरणानि साधनानि तेषां कोशस्य भाण्डागारस्य अक्षीणता अक्षयत्वं चिरपूर्णमित्यर्थः।

कयमेतदवगम्यत इत्यत आह—यदिनेति। यद् यस्मात् कारणात्, त्रिभुवने त्रिविष्टपे अद्भुत अनितार्थी रूपसम्भारः सौन्दर्यसमूहो यत्र सः। भगवन्तं कुसुमायुधं मदनम् उत्पाद्य निर्माय तदाकाराद् कुसुमायुधाकृतेः अतिरिक्तः अधिकः रूपराशिः सौन्दर्यसमूहः, मुनिमायामयः तापसद्याज्ञमयः, तपस्वि-

---

संभोगपरिश्रमके घर्मजल (पसीने) की बिन्दुराशिके हारके समान, मदन-रूपी हाथीकी पूर्ववर्ती ध्वजके चिह्नभूत चामर के समान, भ्रमर-रूपी कामुककी अभिसारिकाके समान, और कृत्तिका नामक नक्षत्रके तारोंके गुच्छेके समान प्रतीत होती थी।

'इस कुसुममञ्जरीका सुगन्ध ही अन्य सब पुष्पोंकी सुगन्धको आच्छादित कर देती है' इस प्रकार मनमें निश्चय कर उस तपस्वी युवकको देखती-देखती मैं विचार करने लगी—अहो! (क्या आश्चर्य!) विधाताके असाधारण सौन्दर्यनिर्माणके उपयोगी साधनोंके भण्डारमें कभी-कमी नहीं होती! क्योंकि-उस (विधान) ने त्रिभुवनके मध्यमें आश्चर्य-रूपराशि विशिष्ट भगवान् कामदेवको उत्पन्न करके भी उससे बढ़ कर मनोहर

---

१. रूपराप्तिः। २. 'उपकरणकौशल्याक्षीणता। ३. रूपादिशयराप्तिः।