कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

पुण्डरीकदर्शनवर्णनम् ६१ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४३१

कुवलयवनैरिव गगनतलमुत्पतितैरुरुध्यन्त दशदिशः । तदा तु तस्यातिप्रकटया विकृत्या द्विगुणीकृतमदनावेगा तत्क्षणमहमवर्णनयोग्यां का- मप्यवस्थामन्वभवम् । इदञ्च मनस्यकरवम्-‘अनेक-सुरत-समागम-लास्य-लीलोपदेशोपाध्यायो मकरकेतुरेव विलासानुपदिशति, अन्यथा विविध-रसासङ्ग-ललितेष्वीदृशेषु व्यतिकरेष्वप्रविष्ट- बुद्धेरस्य जनस्य कुत इयेयम् अनभ्यस्ताकृति' रतिरसनिष्यन्दिनिव क्षरन्ती, अमृतमिव वर्ष- न्ती', मदमुकुलितेव, खेदालसेव, निद्राजडेव, आनन्द-भर-मन्थर तरत्तार'-सञ्चारिणी, अनि-

प्रवाहैः, यदृच्छया स्वेच्छया अच्छोदस्य तत्संज्ञकसरसः सलिलं जन्म अपहाय त्यक्त्वा गगनतलम् आकाशतलम् उत्पतितैः उद्गतैः, विकचकूवलयवनैरिव प्रस्फुटितनीलोत्पलारण्यैरिव विद्यमानैः, तेषां रश्मीनां तु नीलकनीनिकाजनितत्वेन नीलत्वादित्याशयः, दशदिशः अरुध्यन्त आच्छाद्यन्त ।

इह 'पुण्डरीकमहमिव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा, 'विकचकूवलयवनैरिव' इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा, तया दशदिशानाच्छादनसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिश्चेति परस्परनेषामङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।

तदेति । तस्य मुनिकुमारस्य अतिप्रकटया बाहुल्येन प्रकाशितया, विकृत्या मदनविकारेण द्विगुणीकृतमदनावेक्षा द्विगुणां नीतकामावेशा अहं तत्समयं वर्णनस्य ( कथनस्य ) योग्या न भवतीत्यवर्णनयोग्या ताम्, कामपि अनिर्वचनीयां दशाम् अवस्थाम् अन्वभवम् अनुभूतवती ।

इदमिति । किञ्चेति चार्थः । मनसि चित्ते इदम् अकरवम् इदमचिन्तयमित्यर्थः । अनेके बहुविधा ये सुरतसमागमाः सम्भोगसंसर्गाः त एव लास्यलीला नृत्यव्यापाराः तासाम् उपदेशे शिक्षणे उपाध्याय आचार्यः, मकरकेतुः काम एव विलासान् जनानां लीलाकटक्षापादनावधिविभ्रमान् उपदिशति शिक्षयति । अन्यथा कामद्वारा शिक्षणाभावे, रस्यन्ते आस्वाद्यन्ते साक्षादनुभवविषयीक्रियन्ते ये ते रसाः शब्दस्पर्शप्रभृतयो भोग्यविषयाः, विविधानाम् अनेकानां रसानां शब्दस्पर्शादिविविधानाम आस्वादेन रतिसंसर्गेण तद्वत्सुहृदैश्चोत्पद्येनेत्यर्थः । ललितेषु सुन्दरेषु ईदृशेषु, पूर्वविदेषु व्यतिकरेषु विलासुक्तदृष्टियानसयोगेषु अप्रविष्टा मुनिभावनया तदनवबोधामवाप्तप्रसन्नता बुद्धिर्मनीषा यस्य तस्य, अस्य जनस्य तपस्विकुमारस्य कुत इयं दृष्टिरस्यादित्यर्थः । दृष्टिविशेषणानि प्रदर्शयति - रनन्दलोत्यादि । अनभ्यन्ता मुहुर्मुहुरपाठिना आकृतिः स्वरूपं यस्या सा । रतिरसस्य सम्भोगायानुरागस्य निष्पन्दं निर्याममन्तर्ति क्षरन्तीव स्रवन्तीव, अमृतं पीयूषं वर्षन्तीव वृष्टिं कुर्वन्तीव, मदिष्ठानां कामिनीनां नितान्ततृप्तिदायकत्वादित्याशयः । मदेन अनङ्गमत्ततया मुकुलितेव किञ्चित् प्रकाशितेव, खेदान्त्सेव परिश्रममन्यग्येव, निद्रया प्रमीलया जडेव दृष्टिरिव, आनन्दभरेण हर्षातिशयेन मन्थरं मन्दं यथा स्यात्तथा, तरन्ती विस्तारं प्राप्नुवन्ती तारा कनीनिका यत्र कर्मणि सद् यथा स्यात्तथा सञ्चरितुं भ्रमितुं शीलं स्वभावो यस्याः सा । तया अनिभृतं स्फुरं मूटने लम्बमानश्रूद्वयम् उल्लासितुं नर्त्तयितुं शीलं यस्याः सा ।

इह 'क्षरन्तीव, वर्षन्तीव, मुकुलितेव' एतेषु क्रियोत्प्रेक्षा । 'खेदालसेव, निद्राजडेव' इत्यनयोस्तु

---

प्रतीत होने लगा मानो विकसित नीलोत्पलवन, अकस्मात् अच्छोद सरोवर के जलको छोड़कर आकाशकी ओर चढ़ रहा है ।

किन्तु उसके इस प्रकार कामविकार अत्यन्त प्रकाशित देखकर मुझमें कामविकार द्विगुणित हो गया और उस क्षण मेरी अवस्था वर्णन करनेके योग्य नहीं रही (अर्थात् वह अवस्था अनिर्वचनीयताका अनुभव करने लगी। फिर मैंने इस प्रकार विचार किया कि—'नानाविध सम्भोग समागम रूपी नृत्यशिक्षाका अध्यापक कामदेव ही लोगोंको कटाक्षपातप्रभृति विलासितकी शिक्षा देता है; ऐसा न होने पर तो, नानाप्रकार विषयसंमोगजनित रसोंके संसर्गसे मनोहर प्रतीत होने ऐसे कटाक्षपातादि व्यापारोंमें जिसका मन किसी समय भी प्रविष्ट नहीं हुआ ऐसे इस व्यक्तिकी अनभ्यस्त अर्थात् अङ्गुरूप आकृति वाली (कटाक्षादि युक्त ) दृष्टि-मानो अनुरागका रस निस्तारण करती (क्षरन्ती), अमृतवृष्टि करती, मदप्रयुक्त मानी मिची, खेदसे मन्द (अलस) हुई, निद्रासे जड़ हुई, अत्यन्त आनन्दसे बहुत ही धीमी और चञ्चल पुतली-सहित सञ्चारित होती (फिरती) भ्रूलताको स्फुरतासे

---

१. तत्क्षणमहमवर्णनीयोद्दशाम् । २. कुत इयम् । ३. अनभ्यस्ता जाता । ४. ***निष्यन्दमिव ।
५. वर्षन्ती, क्षरन्ती अमृतमिव । ६. तरलतार ।