भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 478, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 478

कादम्बरी-महाश्वेतादशा० ६५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४३६

भवादृशा अपि रागाभिषङ्गैः कलुषीक्रियन्ते प्रमादैश्चाभिभूयन्ते । कथं करतलाद्गलिताम- पहृतामक्षमालामपि न लक्षयसि । अहो ! विगतचेतनत्वम् । अपहृता नामेयम्, इदमपि तावदपाह्रियमाणम् अनया अनार्यया निवार्यतां हृदयम्' ।

इत्येवम् अभिधीयमानश्च तेन किञ्चिदुपजातत्रप इव प्रत्यवादीत्, कपिञ्जल ! किं मामन्यथा सम्भावयसि । नाहमेवमस्या दुर्विनीतकन्यकाया मर्षयान्यक्षमालाग्रहणापराव- मिमम्' इत्यभिधाय अलीक-कोप-कान्तेन प्रयत्नविरचित-भीषण-भ्रुकुटिभङ्गरेण चुम्बनाभिला- पस्फुरिताधरेण मुखेन्दुना मामवदत्-चपले ! प्रदेशादस्मादिमामक्षमालामदत्त्वा पदात् पद-

पुभिरिति रागाः स्रक्चन्दनकामिनीप्रभृतयो विषयाः तेषु अभिषङ्गैः आसक्तिभिः कलुषीक्रियन्ते मलिनी- क्रियन्ते साष्टपंगं विधाय दुष्टत्वं विधीयन्त इत्यर्थः, प्रमादैः निजकर्त्तव्यात् स्खलनरूपैः अभिभूयन्ते स्वाधीनीक्रियन्ते, तद्भवता सम्प्रति प्रस्तुतमहेशोपासनां विहाय सुन्दर्यामभिषङ्गो विधीयत इत्यभिप्रायः ।

कथमिति । करतलाद् हस्ततलाद् गलिता श्युता तया अपहृतां गृहीताम् अक्षमालां जपमालामपि कथं कस्माद्धेतोः न लक्षयसि जानासि । अहो आश्चर्यम्, विगतचेतनत्वं संज्ञारहितत्वम्, पतिताया अक्ष- मालाया अप्यज्ञानादित्याशयः ।

इति । अनया अनार्यया पुरोऽवलोक्यमानया धृष्टया नायिकया, इयम् अक्षमाला जपमाला अपहृता बलाल्लुष्ठिता नाम, सम्प्रति इदं तावत् अपह्रियमाणं समाकृष्यमाणं हृदयं चित्तमपि निवार्यतां स्वया निषिध्यताम्, एकस्य अपहरणे जाते सम्प्रति अपह्रियमाणस्य रक्षणावश्यकत्वादित्याशयः ।

इतीति । इत्येवं पूर्वोक्तप्रकारेण, तेन कपिञ्जलेन अभिधीयमानः कत्थ्यमानः पुण्डरीकः, किञ्चिदुप- जाता ईषदादुद्भूता लज्जा त्रपा यस्य स तादृश इव प्रत्यवादीत् प्रत्यवोचत्-'सखे कपिञ्जल वयस्य कपि- ञ्जल ! अन्यथा तया नायिकया हृतचित्तं मां किकथं सम्भावयसि नाहं तथेत्याशयः ।

तर्हि कथमेवं तवार्धेयमित्यत आह—नाहमिति । अहम् एवमस्या दुर्विनीतकन्यकाया इमम् अक्ष- मालाग्रहणापराधं जपमालास्वीकरणागसनं न मर्षयामि क्षमे, न खलु मदनविकारजनिता ममेयमधीरता अपि तु कोपजनितेवेत्यभिप्रायः।

इह द्योतिताया अपि मदनविकारजनिताया अधीरतायाः कोपजनितत्वव्याजेन गोपनाद् व्याजोक्तिः।

इतीति । इत्यभिधाय इत्युक्त्वा अलीककोपेन असत्यक्रोधेन कान्तः तान्नरूपतया पूर्वतोऽपिसुन्दरः तेन, प्रयत्नेन कोपाभावेन स्वयंजन्मभावाच्चेष्टया विरचिता विहिता भीषणा भयङ्करा भ्रूकुटिरेव भूषणम् स्फुरारो यस्य तेन तादृशेन, तथा चुम्बनाभिलाषेण चुम्बनेच्छया स्फुरितः स्पन्दितः अधरः ओष्ठो यस्य तेन, मुखमाननम् इन्दुरिव तेन, माम् अवदत् अबोचत्-चपले चञ्चले ! इमाम् अक्षमालां जपमालाम् अदत्त्वा असमर्प्य अस्मात् प्रदेशात् स्थानात् पदात् पदमपि एकपादपि न गन्तव्यं यातव्यम् ।

इह त्रासकारणीभूतभ्रुकुटिनोल्लङ्घारगुणशोभाजननाद् विषमालङ्कारः, 'मुखेन्दुना' इत्यत्र लुप्तोपमा चेत्युभयोः परस्परं नैरपेक्ष्येण स्थितत्वात् संसृष्टिः।


स्रक्चन्दनवनितादिरूप विषयासक्तिसे कलुषित और प्रमादसे अभिभूत होने लगे। क्या आपने अपने हाथमेंसे गिरी हुई और किन्हींके द्वारा अपहरण कर ले ली गई जपमालाको भी नहीं जानते? कितनी आश्चर्यदायिनी आपकी संज्ञाहीनता ! यह प्रगल्भा कन्या आपकी मालाका अपहरण करके तो ले गई पर आपके हृदयको भी जो आहरण कर ले जा रही है उसे तो निवारण कीजिए।'

इसप्रकार कपिञ्जलके कहे जाने पर, मानो कुछ लज्जित होकर, पुण्डरीकने प्रत्युत्तर दिया-'मित्र कपिञ्जल ! क्यों मेरे विषयमें तुम अन्यथा सम्भावना करते हो? मैं इस दुर्विनीत कन्याका अक्षमाला ग्रहण करनेका अपराध क्षमा नहीं करूँगा।' इतना कह कर, मिथ्या क्रोधसे और भी मनोहर लगने, यत्नपूर्वक रचे हुए भयङ्कर भ्रुकुटीरूपी आभूषणसे अलङ्कृत और चुम्बन करनेकी अभिलाषासे कांपने होंठवाले मुख-चन्द्रसे उसने मुझसे कहा-'चञ्चले ! मेरी इस जप-मालाको दिये बिना इस स्थानसे एक कदम भी नहीं गमन कर सकती हो।'


१. प्रमादैः। २. विगतचेतनत्वमपहृतानामेयम् । ३. ह्रियमाणम् । ४. दवन् । ५ चञ्चले ! ।