कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

४४६	कादम्बरी-	[कथामुखम्-

अनया च मे दृष्ट्या दिङ्मोहभ्रान्त्येव प्रनष्टवर्त्मनः, बहुलनिशयेवान्धस्य, जिह्वोच्छित्त्येव मूकस्य, ऐन्द्रजालिकपिच्छिकयेवातत्त्वदर्शिनः, ज्वरप्रलापप्रवृत्त्येवासम्बद्धभाषिणः, दुष्टनिद्रयेव विषविह्वलस्य, लोकायतिकविद्ययेवाधर्मरुचेः, मदिरयेवोन्मत्तस्य, दुश्चिरवेश-क्रिययेव

मम मानसात् चित्तात् जन्म उत्पसिर्यस्य स एवंविधः मानसजन्मा मनसिजः कामः, हंस इव त्वया दूरं नीतः कामुकेषु कामिनीद्वारा प्रलोभनस्यात्यन्तोद्दीपकत्वादतीव वर्धितः, सुतरां त्वरितमधुना तन्निबृत्तेश्चेष्ट्टे-गस्त्वया करणीय इत्याशयः। इंसपक्षे तु—विलसितया मुक्तानां ल्यया लतावद्रुम्बाकारया पद्धत्या विप्रलोभ्यमानः केनचिज्जनेन विशेषप्रकर्षण मण्डलनीमप्राप्यमानः, तया दर्शिता आशा स्वेन सह नयनार्थमभीष्टा दिक् (दिशा) यस्मै सः, मानसे तत्संज्ञकसरोवरे जन्म यस्य सः तयोक्तः, दूरं नीतः स्वनिवासाद्धिप्रकर्षं प्रापितः, मण्डललोभेन हंसस्य नीयमानमृगालानुसारित्वादियाशयः। इह पूर्णोपमा। आर्या जातिः। स्वरूपं विसतितमिति विससिता अत्र स्त्रीत्वं तु 'स्त्री स्यात् काञ्चिन्मृणाल्यादिविवक्षापचये यदि' इत्यमरोक्तेदिशोत्यवधेयम्। इंसपदे सितपदस्य परनिपातस्तु अग्निस्तोकादिष्विविति कुशलैः समाश्वस्ते।

अनयेति। किन्वेति चार्थः। नदेत्यार्थे 'मे' इत्यव्ययम्। अनया पुरोऽवलोक्यमानया पत्रिकया आर्षेदा वा मे मया दृष्ट्या सत्या, स्मरातुरस्य कानातुरस्य मे मम मनसश्चित्तस्य सुतरां बाहुल्वेन दोषविकारोपचयः कानविकारवृद्धिः कश्चियत व्यधीयत इति सम्बन्धः। केन कस्य चेति जिज्ञासायामुपनानवचनानि सङ्गमनीयानि। दिङ्मोहभ्रान्त्या दिग्भ्रमान्तकरणेन, प्रनष्टं विलुप्तम् इदन्तया प्रत्येतुमशक्यं वर्त्म क्षष्टषीभूतो मार्गो यस्य तस्य पुरुषस्येव, पन्थानमतिक्रम्योत्पथं गन्तुर्यथा पुनर्दिग्भ्रान्त्या किं कर्तव्यताविमूढस्वरूपदोषविकारोपचयो विधीयते तद्वद् व्यधीयतेति निष्कर्षः। इहाधिकपदत्वदोषनिराकरणाय 'दिङ्मोहेनेव' इत्येव पाठो विधेयः तावतैवार्थसिद्धेः। बहुलनिशया कृष्णपक्षरात्र्या अन्धस्येव विगतलोचनस्येव, इहापि किंकर्त्तव्यताविमूढस्वरूपकानविकारवृद्धिः। जिह्वाया रसनाया उच्छित्त्या कर्त्तनेन मूकस्य वागीरहितस्येव, इह उच्चारर्गानान्तानामार्थरूपो दोषविकारोपचयः। ऐन्द्रजालिकस्य नादिकस्य पुंसः पिच्छिकया जनानां दृष्टिबन्धरूपया अतत्त्वदर्शिनः प्रकृत्या भ्रान्तस्येव, इह वास्तविकस्यैकान्तान्निश्चयरूपो दोषविकारोपचयः। ज्वरप्रलापस्य प्रवृत्त्या प्रारम्भेण असम्बद्धभाषिणः प्रकृत्यैव असङ्गतवादिन इव, इहानवरतप्रलापरूपो दोषविकारोपचयः। दुष्टनिद्रया विषवेगेन चेतनाहीनरूपप्रमील्या विषविह्वलस्येव विवम्मग्रस्त्येव, इह पुनः चेतनाप्राप्त्यभावरूपो दोषविकारोपचयः। लोकायतेन नास्तिलेपेव लोकेषु निश्चितेद प्रत्यक्षमप्रमागवादेन संसृष्ट इति लोकायतिको नास्तिकमूर्द्धन्यश्चार्वाकः, तस्य प्रत्यक्षमप्रनाजनाम्रस्त्वस्यानुरण्यत्वात्। तस्य विद्या तन्निर्मितशास्त्रं 'यावज्जीवं सुखं जीवेत्' इत्यादिका तया, अधर्मरुचेः प्रकृत्यैवाधर्ममतेर्लोकस्येव, इह सर्वथा नास्तिक्यरूपा दोषविकारवृद्धिः। अत्र प्रसङ्गाच्चार्वाकसिद्धान्तो निरूप्यते—

यावज्जीवं सुखं जीवेन्नास्ति मृत्योरगोचरः। भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः॥ अग्निहोत्रं त्रयो वेदास्त्रिदण्डं भस्मगुण्ठनम्। बुद्धिपौरुषहीनानां जीविकेति बृहस्पतिः॥ अत्र चत्वारि भूतानि भूमिवार्थ्यनलाह्विलाः। चतुभ्र्यः खलु भूतेभ्यश्चैतन्यमुपजायते॥ किण्वादिम्यः समेतेभ्यो द्रव्येभ्यो मदशक्तिवद्। अहं स्थूलः कृशोऽस्मीति सामानाधिकरण्यतः॥ देहः स्थौल्यादियोगाच्च स एवात्मा न चापरः। मम देहोऽयमित्युक्तिः सम्भवेदौपचारिकी॥

दिखाकर मानसरोवरमें उत्पन्न किसी हंसको दूर तक ले जाता है, उसी प्रकार तुम मृणालके समान सुवर्म मोतियोंकी मालासे उत्पन्न लोभ उत्पन्न कराकर, आशा दिखला कर मेरे कामवेगको अत्यधिक (चरम, सीममें) बढ़ा दिया है (इसलिए इस समय शीघ्र उसकी निवृत्तिका उपाय तुम्हें करना चाहिए)।'

दिग्भ्रमवश उत्पन्नभ्रान्ती (दिग्भ्रान्तिसे मार्ग भूले हुए) व्यक्तिके समान, कृष्णपक्षकी रात्रिसे चक्षुविहीन (अन्धे) व्यक्तिके समान, जिह्वाच्छेदन करनेसे मूक (गूँगे) व्यक्तिके समान, ऐन्द्रजालिक (जादूगर) के मोर-पंखोंके मोरच्छत्ते समानतः भ्रान्त व्यक्तिके समान, ज्वरकालीन प्रलापके आरम्भसे स्वभावसे ही असम्बद्धवादीके समान, दूषितनिद्रा द्वारा विष-वेगसे विह्वल व्यक्तिके समान, नास्तिकोंके सिद्धान्तका अभ्यास करनेसे स्वभावतः अधार्मिक लोगोंके समान, मद्यपान करनेसे उन्मत्तके समान एवं उत्कण्ठादिसे गन्धदृष्टा सञ्चार होनेसे दूराविष्ट

---

१. दुरावेष्ट... ।