कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडद्वारा महाश्वेताश्वासनम् ७७ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५१२

न्तकपुरादपहृत्य त्रिभुवनवन्दितचरणः स एवानीतवान्¹। अत्रापि² कश्चिदेवमेवं भविष्यति । तथापि³ किं क्रियते, क उपालभ्यते⁴ । प्रभवति हि भगवान् विधिः, बलवती च नियतिः, आत्मैच्छया न शक्यमुच्छ्रसितुमपि, अतिपिशुनानि चास्यैकान्तनिष्ठुरस्य दैवहतकस्य विलसितानि⁵ न क्षमन्ते⁶ दीर्घकालमव्याजरमणीयं प्रेम । प्रायेण च निसर्गत एवानयत⁷-स्वभावभङ्गुराणि-सुखानि, आयत-स्वभावाणि च दुःखानि । तथाहि कथमप्येकस्मिन् जन्मनि समागमः, जन्मान्तरसहस्राणि च विरहः⁹, प्राणिनाम् । अतो नार्हस्यनिन्द्यमात्मानं निन्दितुम्, आपतन्ति हि संसारपथमतिगहनमवतीर्णानामेते वृत्तान्ताः, धीरा हि तरन्त्यापदम्' इत्येवंविधैरन्यैश्च मृदु-

यनि यज्ञाग्निमिरिति सन्दीपनः तस्यापत्यं पुमान् सान्दीपनिः तन्नामा कश्चिद्ब्राह्मणः तस्य तनयं पुत्रम् अन्तकपुराद् यमपुराद् अपहृत्य आनीतवान् प्रापितवान् ।

पुरा किल उपात्तविद्ययो रामकृष्णयोरनुरोधेन गुरुः सान्दीपनिः पञ्चजनदैत्यापहृतं निजपुत्रं गुरुदक्षिणोरूपेण कामयाञ्चक्रे । भगवान् वासुदेवस्तु सागरं प्रविश्य पञ्चजनं विनाश्य, तत्राप्राप्तं गुरुतनयं यमपुरादानीय गुरुदक्षिणीचकारेति हरिवंशपुराणीयकथा ।

अत्रापीति । अत्रापि अस्मिन् पुण्डरीकोदन्तेऽपि, कश्चित् केनापि प्रकारेण एवमेव प्रत्युज्जीवनरूपपुनर्जीवनम् । क उपालभ्यते निन्द्यते । विधिः स्रष्टा, प्रभवति सर्व विधातुं शक्नोति, बलवती वीर्यवती नियतिर्माग्यं च प्रभवति । उच्छ्वसितुं श्वासप्रश्वासी विधातुमपि । अनिष्ठुरस्य अत्यन्तनिर्दयस्य अस्य दैवहतकस्य दुर्मार्गस्य अतिपिशुनानि अत्यन्तखलानि विलसितानि चरित्राणि कर्तृनि, अव्याजं निष्कपटम् अत एव रमणीयं मनोहरं प्रेम दीर्घकालं बहुसमयं न क्षमन्ते सहन्ते ।

प्रायेणेति । प्रायेण बाहुल्येन निसर्गतः स्वभावत एव अनायतस्वभावानि सदीर्घाणि सङ्क्षिप्तानीत्यर्थः, च तानि भङ्गुराणि नश्वराणि चेति तानि सुखानि सानन्दाः, आयतस्वभावानि दीर्घाणि असंक्षिप्तानीत्यर्थः स्थायीनि च दुःखानि क्लेशाः । अस्य विषयस्य स्फोरणाय वाचस्पतिभृतो भामतीग्रन्थोऽवलोकनीयः ।

तथाहीति । प्राणिनां संसारिणां कथमपि महता क्लेशेन । समागमः सम्मेलनम्, जन्मान्तरसहस्राणि भवान्तरसहस्राणि च यावत् विरहो वियोगः ।

प्रकृतम् आश्वासनवचनमुपसंहरति—अत इति । अनिन्द्यम् अगर्ह्यम् आत्मानं स्वम्, निन्दितुं गर्हितुं नार्हसि न योग्याऽसि, हि यतः, एते वृत्तान्ता एतादृशा आपद्रूपा व्यापाराः, अतिगहनम् अत्यन्तभीषणं संसारपथं संसृतिमार्गम् अवतीर्णानाम् आयातानां सांसारिकजनानां समीप इत्यर्थः आपतन्ति उपरिपतन्ता भवन्ति, तत्र तु धीरा हि धैर्यशालिन एव आपदं कष्टं तरन्ति तत्पारं प्राप्नुवन्ति, न पुनर्धीरा इत्यर्थः, अत एव धैर्यमाश्रित्य समयं प्रतीक्षस्वेत्याशयः । इह सामान्येन विशेषसमर्थनादर्थान्तरन्यासः ।

इत्येवमिति । एवंविधैः एतादृशैरूपैः अन्यैश्च मृदुभिः सुकुमारैः उपसान्त्वनैः आश्वासनवचनैः

नामक एक ब्राह्मणके पुत्रको यम-गृहसे निकाल कर लाए थे। इसलिए इस घटनामें भी इस रूपका ही कुछ होगा। ऐसा होने पर भी क्या किया जाय ? किसकी निन्दा करें ? भगवान् विधाता ही सब कर सकते हैं, भाग्य प्रबल है, किन्तु कोई भी अपनी इच्छासे श्वास-प्रश्वास भी नहीं ले सकता, विशेषतः—अत्यन्त निष्ठुर 'दुष्ट दैवके चरित्र भी अति क्रूर हैं, इसलिए वह अकृत्रिम मनोहर प्रेमको दीर्घकाल तक सहन नहीं कर सकता। प्रायः करके देखने में आता है कि—सुख, स्वभावसे ही अल्पकालस्थायी, किन्तु दुःख, विस्तृत और चिरस्थायी होता है। देखिए—प्राणियोंका किसी एक जन्ममें किसी प्रकारसे मिलन हो जाता है किन्तु विरह, सहस्र जन्मान्तर तक रहता है। इसलिए अपनी अनिन्दनीय आत्माकी निन्दा करना समुचित नहीं है, क्योंकि—अत्यन्त भयङ्कर संसारके मार्गमें अवतीर्ण होकर चलते हुए मनुष्योंको ऐसी ऐसी विपत्तिरूपा घटनाएँ अवश्य ही उपस्थित होती रहती हैं। तब उसके मध्यमें धीरजवालेके ही व्यक्ति उक्त विपत्तिका पार पाते हैं' ऐसे ऐसे अनेक प्रकार के कोमल सान्त्वनावाक्योंसे

---

१. पुरात्त्रिभुवनवन्दितचरणः स एवानीतवान् । २. कचित् 'अत्रापि' इति पाठो न विद्यते । ३. क्वचिद् 'तथापि' इत्यनेनः पाठः । ४. किमुपालभ्यते । ५. विलसितानि । ६. क्षमते । ७. अनायुक्त*** । ८. अनायुक्त*** । ९. एकजन्ममागमो बहूनि जन्मान्तरसहस्राणि तु विरहः।