कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

• कादम्बरीदर्पणे ८६ ] . चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १२७

किरणालोकं मणिकुट्टिमं नदीवेणिकाजलप्रवाहमिव वहन्तमपश्यत् । तन्मध्ये च प्रतिस्रोत इव गत्वा प्रतीहारीमण्डलाधिष्ठितपुरोभागं श्रीमण्डपं ददर्श । तत्र च मध्यभागे पर्यन्तरचितमण्डलेनाध उपविष्टेन¹ चानेकसहस्रसंख्येन परिस्फुरदाभरणसमूहेन कल्पलतानिवहेनेव कन्याकाजनेन परिवृताम्, नीलांशुकप्रच्छदपटप्रावृतस्य नातिमहतः² पर्यङ्कस्योपाश्रये धवलोपधानन्यस्त-द्विगुण-भुजलतावष्टम्भेनावस्थिताम्, महावराहदंष्ट्रावलम्बिनीमिव महीं, विस्तारिणि देहप्रभाजालजले³ भुजलताविक्षेपपरिश्रमैः प्रतरन्तीभिरिव चामरग्राहिणीभिरुपवीज्यमानाम्, निपतितप्रतिविम्बतयाऽधस्तान्मणिकुट्टिनेषु

एकत्रीभूतम् चामर० किरणालोकं नानामण्युत्प्रभाप्रवाहम् अपश्यत् दृष्टवान् । इहोपमाऽलङ्कारः ।

तदिति । किञ्च, तस्य चामरकिरणालोकस्य मध्ये प्रतिस्रोत इव गत्वा स्रोतसि तरङ्गानुसारेण स्रोतोऽन्तरमिव व्रजित्वा चन्द्रापीडः, प्रतीहारीमण्डलेन द्वारपालिकासमूहेन अधिष्ठित आश्रितः पुरोभागः संमुखदेशो यस्य तं तथोक्तम्, श्रीम्युक्तं मण्डपः तम् अनेकविधाद्भुतकान्तिशोभितम् एकं भवनमित्यर्थः ददर्श अवलोकितवान् । इह श्रौतीनोपमाऽलङ्कारः ।

तत्रेति । अपि च, चन्द्रापीडः, तत्र श्रीमण्डपे मध्यभागे 'कादम्बरीं ददर्श' इत्यग्रिमविद्यया क्रियया सम्बन्धः । इह श्रीलिङ्गद्वितीयेकवचनान्तानि पदानि अग्रेतनस्य 'कादम्बरीम्' इत्यस्य विशेषणानि बोध्यानि । पर्यङ्केषु पर्यङ्कप्रान्तदेशेषु रचितं विहितं मण्डलं मण्डलरूपेणावस्थानं येन तेन, अधः पर्यङ्काधोभागे उपविष्टेन आसीनेन, अनेकानि बहूनि सहस्राणि दशशतानि सङ्ख्या गणना यस्य तेन, परिस्फुरन् दीप्यमान आभरणसमूहः भूषणगुञ्जो यस्य तेन, तथा कल्पलतानां मन्दारवल्लीनां निवहेन समूहेनेव विद्यमानेन च कन्याकाजनेन कुमारीगणेन परिवृतां परिवेष्टिताम् । कल्पलता अपि अर्थिजनमनोरथपूरणानानेकविद्याभूषायुक्ता इत्युभयोः सादृश्यम्, अत्रोत्प्रेक्षाऽलङ्कारः ।

नीलेति । नीलांशुकमेव नीलवसनमेव प्रच्छदपट आस्तरणवस्त्रं तेन प्रावृतस्य उपर्याच्छादितस्य नातिमहतः स्वल्पविस्तृतस्य पर्यङ्कस्य पल्यङ्कस्य उपाश्रये पार्श्वदेशे, धवलं शुभ्रं यत् उपधानम् तच्छीर्षकं तत्र न्यस्ता स्थापिता द्विगुणा भुजनयग्रन्थिसुन्नलया द्विरावृत्ता या भुजलता वामबाहुवल्ली तस्या अवष्टम्भेन आश्रयणेन अवस्थिताम् ।

रूव इव महावराहस्य नारायणस्य शूकराख्यद्वतीयावतारस्य दंष्ट्रावलम्बिनी दन्ताश्रितां महीं वसुधामिव विद्यमानाम् । तथा च धवलोपधानन्यस्तभुजलता कादम्बरी महींव इत्युपमा, भुजलतावष्टम्भस्य वराहदंष्ट्रासाम्यादिति ।

विस्तारिणीति । विस्तारिणि परितः प्रसारिणि, कादम्बर्या देहप्रभाजालमेव शरीरकान्तिसमूह एव जलं सलिलं तस्मिन्, भुजलताः चामरग्राहिणीनां परिचारिकाणां बाहुलना एव विक्षेपाः सेवनीयदण्डाः तेषां परिश्रमैः आन्दोलनैः प्रतरन्तीभिः भ्रमन्तीभिरिव विद्यमानाभिः, चामरग्राहिणीभिः बालव्यजनधारिणीभिः परिचारिकाभिः उपवीज्यमानां सञ्चाल्यमानाम् । इह परम्परितरूपकं क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोः सङ्कीर्णावावडरः । चामरचालनार्थं हस्तो न कम्प्यते अपि तु जले हस्तक्षेपेन तास्तरन्ति इत्यभिप्रायः ।

निपतितेति । अवस्ताद् अधः मणिकुट्टिमेषु रत्नबद्धभूमिषु निपतितप्रतिविम्बतया सङ्क्रान्तप्रति-

---

विस्तार प्रवाहित होता ई. इसीप्रकार अन्तःपुरस्थित एकत्रित चामरोंके किरण, उस उस मार्गसे निकलता था। वह (चन्द्रापीड) प्रतिस्रोतके समान उस किरणपुञ्जके मध्य होकर अब आगे गया तब उसने नानाविध अलौकिक-शोभा-शोभित एक श्रीमण्डप (गृह) देखा जिसके आगे प्रतिहारियोंका मण्डल बैठा था।

उस श्रीमण्डपके मध्यभाग (बीच) में, पलङ्गके चारों ओर नीचे कल्पलतानसमूहके समान मण्डलाकारसे बैठी, और देदीप्यमान आभूषणोंसे शोभित होती—अनेक सहस्र कन्याओंसे परिवृत, उसने नीलवर्णके एक आस्तरणवस्त्र (चादर) से आच्छादित ढके हुए जो बहुत विशाल न था ऐसे—एक पर्यङ्क (पलङ्ग) के मध्यमें श्वेतवर्ण उपधान (तकिए) पर वक्र करके रखी वाम-बाहुलताके अवलम्बन (सहारे) से बैठी हुई, प्रलयव महावराहकी दंष्ट्रापर लम्बित ठहरती पृथिवीके समान देखनेमें शोभायमान, कादम्बरीको उस (चन्द्रापीड) ने देखा। उसकी शरीरकान्तिके विस्तीर्ण जलमें, अपने अपने भुजलतास्प क्षेपोदण्ड सञ्चालनपूर्वक मानो

---

१. '०मण्डलेनोपविष्टेन, मण्डलेनाधोऽपविष्टेन ।
२. क्वचित् 'नाति' इति पदं न दृश्यते, क्वचित् 'नातिमहतः' इत्येव दृश्यते ।
३. जालके, लजाये ।

१४ का०