कादम्बरी- [कथामुखम्

ससम्भ्रमं 'परिजनोपनीतायाञ्च शयनशिरोभागनिवेशितायां धवलांशुकप्रच्छदपटायां हेम- 'पादाङ्कितायां पीठिकायां चन्द्रापीडः समुपविशत् । महाश्वेतानुरोधेन च विदितकाद- म्बरीचित्ताभिप्रायाः संवृतमुखन्यस्तहस्तशब्दनिवारणसंज्ञाः प्रतीहार्यो वेणुरवान् वीणाघो- षान् गीतध्वनीन् मागधीयशब्दांश्च सर्वतो निवारयाञ्चक्रुः । त्वरितपरिजनोपनीतेन च सलिलेन कादम्बरी स्वयमुत्थाय महाश्वेतायाश्चरणौ प्रक्षाल्योत्तरीयांशुकेनापमृज्य पुनः पर्यङ्क- मारुरोह । चन्द्रापीडस्यापि कादम्बर्याः सखी रूपानुरूपा जीवितनिर्विशेषा सर्वविश्रम्भभू- मिर्मदलेखेति नाम्ना बलादनिच्छतोऽपि प्रक्षालितवती चरणौ। महाश्वेता तु कर्णाभरणप्रभा- वर्षिण्यं संप्रदेशे सप्रेम-पाणिना स्पृशन्ती, मधुकरभर-पर्यस्तस्रङ्ग कर्णावतंसमुत्क्षिपन्ती, चाम- रपवनविद्युति पर्यस्ताञ्च" अलकवल्लरीमनुप्लवमाना कादम्बरीमनामयं पप्रच्छ ।

ससम्भ्रममिति । अपि च, चन्द्रापीडः ससम्भ्रमं शीघ्रं परिजनेन परिचारकेन उपनीतायाम् उपस्था- पितायाम्, शयनस्य तल्पस्य शिरोभागे मस्तकदेशे निवेशितायां स्थापितायाम्, धवलांशुकेन स्वच्छव- स्त्रेणैव प्रच्छदपटः आस्तरणवस्त्रं यस्यास्तस्याम्, हेमपादैः सुवर्णरचितपादैः अङ्कितायां चिह्नितायां पीठिकायां लघुपीठे समुपविशत् आसेदिवान् ।

महाश्वेतेति । विदितो ज्ञातः कादम्बर्याः चित्ताभिप्रायः स्वान्ताशयो याभिस्तास्तादृश्यः प्रतीहार्यो द्वाररक्षिकाधियः महाश्वेताया अनुरोधेन प्रतिबन्धेन, संवृतेषु पिहितेषु मुखेषु न्यस्तैः स्थापितैः हस्तैः, इष्टा ज्ञापिता शब्दकरणनिवारणसंज्ञा ध्वनिकरणनिवृत्तिसङ्केतो याभिस्तास्तादृश्यः सत्यः, वेणुरवान् वंशीशब्दान् वीणाघोषान् वल्लकीनादान् गीतध्वनीन् गेयनिनादान्, मागधीनां स्तुतिपाठिकानां ये शब्दास्ता नब्रूथेति रवांस्तांश्च सर्वतः समन्ताद् निवारयाञ्चक्रुः निषेधितवत्यः ।

त्वरितेति । त्वरितपरिजनोपनीतेन सत्वरपरिचारिकानीतेन सलिलेन जलेन । उत्तरीयांशुकेन ऊर्ध्ववस्त्रेण सङ्गोपहनेनेत्यर्थः अपमृज्य जलं शोषयित्वेत्यर्थः । आरुरोह उपविष्टवती । रूपेण सौन्दर्येण अनुरूपा स्वसमाना, जीवितनिर्विशेषा नितान्तप्रेमभाजनमित्यर्थः, सर्वविश्रम्भभूमिः सर्वविधविश्वास- पात्रम्, मदेन निजसौन्दर्यादुन्मत्तत्वेन लिखति विध्यति तरुणानां चित्तमिति मदलेखा । लिखतः पचाद्यचप्रत्ययः । अनिच्छतोऽपि अनभिलषतोऽपि बलाद् हठाद् चन्द्रापीडस्यापि चरणौ पादौ प्रक्षालित- वती प्रक्षालनं कृतवती ।

महेति । कर्णाभरणप्रभायाः श्रवणभूषणकान्तेः वर्ष वृष्टिरस्यास्तीति तस्मिंस्तादृशे संसदेशे काद- म्बर्याः स्कन्धदेशे सप्रेम स्नेहसहितं यथा स्यात्तथा पाणिना हस्तेन स्पृशन्ती स्पर्श कुर्वन्ती, मधुमराणां भ्रमराणां भरण भारेण पर्यस्तं स्खलितं कर्णावतंसं कादम्बर्याः श्रवणभूषणभूतं कुसुमम् उत्क्षिपन्ती पुनः 'स्वस्थानमुत्तोलयन्ती, तथा चामरपवनेन बालव्यजनवायुना या विद्युतितः सञ्चालनं तेन पर्यस्ताम् इत- स्ततो विक्षिपाम् अलकवल्लरीं कादम्बर्याः कुन्तलसमूहाग्रभागमित्यर्थः अनुप्लवमाना पाणिनामर्शन्ती । अनामयम् आरोग्यं पप्रच्छ पृष्टवती । 'दुह्याच्पच्दण्ड्रुधिप्रच्छि चिब्रूशासुजिमन्थमुषाम्' इत्यादिना प्रच्छ- धातुर्द्धिकर्मकः परिगणितः ।

बैठो । इधर शीघ्रतासे किसी परिचारिका द्वारा शयनके गराने निहित एक छोटी चौकी लाकर कादम्बरीकी इच्छाके शिरहानेके निकट रखी गई, उसके ऊपरने शुक्लबर्ण एक आस्तरण-दल बिछा दिया गया, चन्द्रापीड उस पर बैठ गये । कादम्बरीके चित्तका अभिप्राय समझकर एवं महाश्वेताके अनुरोधसे प्रतिहारियोंने मुँहपर (मंद) हाथ उलटनेके ऊपर हाथ रख, शब्द करनेके निषेधका सङ्केत सूचित करके, बजने वालेसे बंशीके स्वर, वीणाका झङ्कार (घोष), गीतकी ध्वनि और स्तुतिपाठक मागधियोंके भद्र शब्द बन्द करा दिया। फिर किसी एक परिचारिकाके शीघ्रतासे जल ले आने । उससे कादम्बरीने अपने से ही उठकर महाश्वेताके चरण धोई और अपने उत्तरीय-वस्त्र (दुपट्टे) से उनको पोंछकर फिर वह पलङ्ग पर जा बैठी। उधर चन्द्रापीडके चरण भी सौन्दर्यमें कादम्बरीके अनुरूप, उसकी अत्यन्त-स्नेह-भाजन एवं सकल प्रकारके विश्वास-पात्र मदलेखा नामक सखीने उस (चन्द्रापीड) की अनिच्छा न करने पर भी बलपूर्वक पाद-प्रक्षालन किये (धोये) । फिर कर्णभूषणोंकी प्रभासे छाये हुए उस (कादम्बरी) के स्कन्धे पर स्नेहसे हाथ फेरती, भ्रमर के भारसे लटकता (टूटते) हुए कर्णावतंसको उठाती हुई,

---

१. 'ससम्भ्रमपरिजनापनीतायाम् ।
२. अत्र विचित्तिरत्नप्रभामित्यास्तन' इति कचित् पाठो दृश्यते ।
३. 'अंसांशदेशे ।
४. 'विह्युति' ।
५. 'पर्यस्तालकाम्... ।