कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 597, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें५५८ कादम्बरी- [ कथायाम्-
शालभञ्जिकाप्रतिमेन सपत्नीरोषं१ निमिषता दौर्भाग्यशोकम्, आनन्दजलतिरोहितेनान्धता-दुःखमभजत सा। मुहूर्त्तापगमे च ताम्बूलदानोद्यतां महाश्वेता तामभाषत२—‘सखि ! कादम्बरि ! सम्प्रतिपन्नमेवै३ सर्वाभिरेवास्माभिः अयमभिनवागतश्चन्द्रापीड आराघनीयः, तदस्मै तावद्दोयतां ताम्बूलम्’४ इत्युक्ता च किञ्चिद्विवर्त्तितानवनमितमुखी५ शनैरव्यक्तमिव ‘प्रियसखि ! लज्जेऽहमनुपजातपरिचया प्रागल्भ्येनानेन, गृहाण, त्वमेवास्मै प्रयच्छ’ इत्युवाचं। पुनः पुनरभिधीयमाना च तया कथमपि ग्राम्येव चिराद्दानाभिमुखं मनश्चक्रे। महाश्वेतामुखदनाकृष्टदृष्टिरेवं७ वेपमानाङ्गयष्टिराकुलोलोचना८ स्थूलस्थूलं निश्वसती९ निजशरप्रहारमूर्च्छिता मन्मथेन स्नपि-
डेन कारणेन, दौर्भाग्यशोकं स्वस्य दुर्भाग्यताक्लेशम् अभजत, निमेषकरणेन निजावलोकने तथाविधोत्कण्ठाभावप्रत्यायनादित्यभिप्रायः। तथा च आनन्दजलेन निजलोचनत एवावन्दान्ध्रुपातेन तिरोहितो लोचनाच्छादनादेवाच्छादितस्तेन चन्द्रापीडेन कारणेन, अन्धतादुःखं दृष्टिराहित्यक्लेशम् अभजत, दर्शनव्याघातादित्यशयः। अनेन निरतिशयानुरागो ध्वन्यते।
इह ईर्ष्यादीनामनेकेषां कर्मणाम् 'अभजत' इत्येकस्यां क्रियायामभिसम्बन्धात्तुल्ययोगितालङ्कारः।
मुहूर्त्तेति। मुहूर्त्तापगमे किञ्चित्क्षणं व्यतीते ताम्बूलदानोद्यतां महाश्वेतायै नागवल्लीदलार्पणाय तत्परां तां कादम्बरीम् अभाषत अवोचत्। अभिनवागतः प्रत्यग्रायातः। सम्प्रतिपन्नमेव युक्तियुक्तमेव यथा स्यात्तथा आराधनीयः पूजनीयः 'सर्वस्याभ्यागतो गुरुः' इतिस्मरणादित्याशयः। इत्युक्ता महारवेतया एवं कथिता च कादम्बरी, किञ्चिद्विवर्त्तितम् ईषत्परावर्तितम् अवनमितञ्च मुखं वदनं यया सा तथोक्ता सती, अव्यक्तमिव अस्पष्टमिव। 'अनुपजातपरिचया सनुत्पन्नसंस्तवा, अनेन प्रागल्भ्येन ताम्बूलदानरूपधार्ष्ट्येन लज्जे त्रपे। प्रयच्छ देहि' इत्युवाच इत्युक्तवती।
पुनः पुनरिति। किञ्च, तया महाश्वेतया, पुनः पुनरभिधीयमाना चन्द्रापीडाय ताम्बूलमर्पयितुं भूयो भूयः वध्यमाना कादम्बरी, ग्राम्येव ग्रामभवा सुन्दरीव ग्रामीणा रमणी हि नागरिकवदुचितमनुचितं वावबुध्यते। चिरात् चिरकालेन दानाभिमुखम् अर्पणसांमुख्यं मनश्चित्तं चक्रे विदधे। इहोपमा। वेपमानाङ्गयष्टिः कम्पमानाङ्गयष्टिः, आकुले धैर्यरहिते लोचने नयने यस्याः सा तादृशी। मन्मथेन कामेन कर्त्रा स्वेदजलविसरैः घर्मसलिलपुञ्जैः करणैः, निजशराणां स्वबाणानां प्रहारेण अभिघातेन मूर्च्छिता मोहं प्राप्ता अतएव स्नपितेव, स्नानं कारितेव, मूर्च्छितो हि जनः स्वीयर्जनैरम्बुना स्नाप्यते मूर्च्छापनोदनाये-
जाती थी, उससे कादम्बरी दौर्भाग्यका शोक करने लगी और अपने नेत्रोंमें आनन्दाश्रु भर जानेसे जब उसे देख न सकी, तब कादम्बरीको अन्धताका दुःख अनुभव होने लगा।
इस प्रकारसे कुछ देर बीत जाने पर [जब] कादम्बरी महाश्वेताको ताम्बूल देने लगी तब महाश्वेताने उससे कहा—'सखि, कादम्बरि ! चन्द्रापीड नवीन अभ्यागत उपस्थित हुए हैं, इसलिए हम सब लोगोंको इनका सत्कार करना उचित है, अत एव तुम इन्हें ही ताम्बूल दो'। उसके इस प्रकार कहने पर, कादम्बरीने जरा मुँह फेरकर और नीचे अवनत (झुका) कर धीरे धीरे कुछ अव्यक्तरूपसे उत्तर दिया—'प्रियसखि ! इनके साथ मेर। चय नहीं है इसलिए मैं इतनी प्रगल्भता (धृष्टता) करनेमें लज्जित होती हूँ, अत एव लो, तुम ही उनको दे दो।' फिर महाश्वेताके बार-बार समझाने पर भी कादम्बरी ग्राम्य रमणीके समान बहुत देरके बाद किसी प्रकारसे ताम्बूल देनेमें मनको अभिमुखी किया—(अर्थात् वह जैसे तैसे पान देनेको राजी हुई); उसके बाद कादम्बरी महाश्वेताके मुखकी ओरसे दृष्टि आकर्षण न करके ही ताम्बूल सहित अपना कोमल हाथ आगे बढ़ाया। उस समय उसका शरीर काँप रहा था, नयनयुगल अधीर हो गए थे, एवं दीर्घनिश्वास छूट रहे थे (अर्थात् वह अत्यन्त हाँफ रही थी) और अपने शरप्रहारसे ही वह मूच्छित हो गई थी—इस लिए ही
१. सपत्नीरोषात्। २. तां महाश्वेतां समभाषत। ३. क्वचिदेष पाठो नास्ति। ४. सर्वाभिरस्माभिः, सर्वाभिरेवास्माभिरभिनव....। ५. क्वचित् 'ताम्बूलम्' इति पदं न दृश्यते। ६. ...त्तानमितमुखी। ७. सा तान्। ८. कादम्बरी तु। ९. चिरेण। १०. अनाकर्षितदृष्टिरेव। ११. आकुलकुटिललोचना, व्याकुलितलोचना। १२. निश्वसन्ती।