कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 600, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंशुक्सारिकाभ्यां युद्धवर्णनम् ९१ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५६१
अथ सहसैव त्वरितगतिः, त्रिवर्णरागमिन्द्रायुधमिव कुण्डलीकृतं कण्ठेन वहता विद्रु- माङ्कुरानुकारिचञ्चुपुटेन¹ मरकतद्युतिपक्षतिना मन्थरगतेन शुकेनानुबध्यमाना², कुमुद-केसर- पिञ्जरतया चरणयुगलस्य, चम्पककलिकाकारतया च मुखस्य, कुवलयदलनीलतया च पक्ष- द्युतीनाम् • कुसुममयीवागत्य सारिका सक्रोधमवादीत्—भर्तृदारिके ! कादम्बरि ! कस्मान्न निवारयस्येनमलीकसुभगाभिमानिनमतिदुर्विनीतं³ मामनुबध्नन्तं विहङ्गापसदम्⁴ । यदि माम- नेन परिभूयमानामपेक्षसे ततोऽहं नियतमात्मानमुत्सृजामि । सत्यं शपामि ते पादपङ्कजस्प- र्शन⁵ इत्येवमभिहिता च तया कादम्बरी स्मितमकरोत् । अविदितवृत्तान्ता तु महाश्वेता 'किमिदं वदति' इति मदलेखां पप्रच्छ । सा चोकथयत्—'एषा भर्तृदुहितुः सखी⁶ कादम्बर्याः
अथेति । ताम्बूलदानान्तरं त्वरिता शीघ्रा गतिर्गमनं यस्याः सा सारिका पीतपादा सहसैव अकस्मादेव आगत्य समेत्य 'सक्रोधमवादीत्' इत्यत्र सम्बन्धः । कण्ठेन गलदेशेन इन्द्रायुधं शक्रचाप इव कुण्डलीकृतं वर्तुलीकृतम् , त्रयाणां वर्णानां नीलपीतरक्तानां रागं रञ्जनं रेखामिति तात्पर्यम् वहता धार- यता । विद्रुमाङ्कुरं प्रवालखण्डं तदनुकारि तत्सदृशं रक्तमित्यर्थः चञ्चुपुटं त्रोटिसंपुटं यस्य तेन । मरकतस्य मरकतमणेः द्युतिः कान्तिरिव द्युतिर्ययोस्तयोक्ते पक्षती पक्षयोर्मूलयुगले यस्य तेन । मन्थरं मन्दं गतं गमनं यस्य तेन, शुकेन कीरेण पक्षिणा अनुबध्यमाना अनुव्रज्यमाना सारिका । तया चरणयुगलस्य पादद्वयस्य कुमुदकेसरवत् श्वेतकमलकिञ्जल्कवत् पिञ्जरतया पीतवर्णतया, मुखस्य वदनस्य च चम्पक- कलिकाकारतया हेमपुष्पकोरकसदृशतया, पक्षद्युतीनां छदकान्तीनाञ्च कुवलयदलवत् नीलोत्पलपत्रवत् नीलतया श्यामवर्णतया कारणेन, कुसुममयीव पुष्परचितेव सारिका, सक्रोधं सकोपम् अवादीत् अवोचत् ।
इह 'इन्द्रायुषमिव' इत्यत्र श्रौतोपमा, 'विद्रुमङ्कुरानुकारि' इत्यत्र सार्थोपमा, 'कुवलयदलनील- तया' इत्यत्र लुप्तोपमा, आसां परस्परं निरपेक्षेण संसृष्टिः। 'कुसुममयीव' इत्यत्रोत्प्रेक्षामानिः संकीर्णा क्रियोत्प्रेक्षा ।
भर्त्रिति । भर्तृदारिके कादम्बरि ! अलीकं मिथ्या सुभगं भार्याप्रियम् आत्मानम् अभिमन्यते बुध्यत इति तम् , अनेन स्वस्य तत्र प्रियत्वं नास्तीति ध्वनितम् । अतिदुर्विनीतं नितान्ताधिनयशालि- नम् , माम् अनुबध्नन्तम् अनुसरन्तं विहङ्गापसदं विहगाधमम् एनं पुरो विद्यमानं शुकं कीरं कस्माद्धेतोः न निवारयसि प्रतिषेधयसि । परिभूयमानां सम्भोगाय हठादाक्रम्यमाणाम् उपेक्षसे उपेक्षाम् ( अवहे- लनां ) करोषि । नियतं नूनम् आत्मानं जीवितम् उत्सृजामि परित्यक्ष्यामि । भविष्यति वर्तमानता । ते पादपङ्कजस्पर्शेन तवाङ्घ्रिसरोरुहस्पर्शेन, सत्यम् अनृतं शपामि । तया सारिकया, एवं पूर्वोक्तप्रकारेण अभिहिता उक्ता ।
अविदितेति । अविदितवृत्तान्ता अज्ञातमनाचारा। इयं सारिका। भर्तृदुहितुः कादम्बर्याः सखीति
तदनन्तर सहसा ही शीघ्रचाले एक सारिका (मैना) आकर उपस्थित हुई। उसके पीछे-पीछे अपेक्षाकृत मन्दगतिसे एक शुक (तोता) भी उपस्थित हुआ; उस शुकके कण्ठदेश (गले) ने इन्द्रधनुषके समान मण्डला- कारमें नील, पीत और लोहित (रक्त) वर्ण की तीन रेखाएँ थीं। चञ्चुपुट (चोंच) प्रवालखण्ड का अनुकरण करता था, एवं मरकतमणिके समान पक्षयुगल (पंखों) की प्रभा प्रकाश पा रही थी; और उस सारिका का भी चरणयुगल श्वेतकमल-पत्रके केसरके समान पिञ्जरवर्ण थे, मुखभाग चम्पकपुष्पकी कलिकाके समान पीतवर्ण था, एवं पक्ष की प्रभा नीलोत्पल-पत्रके समान नीलवर्ण थी, इसप्रकार उसे मानो विधाताने पुष्पद्वारा निर्माण किया था [दिखा प्रतीत होता था]। वह सारिका (मैना) क्रोधके साथ बोली—'राजकन्ये कादम्बरि ! पक्षियोंके मध्यमें यह शुक अधम, व्यर्थते ही अपने को भाग्यवान् कह कर मिथ्याभिमान करने वाला तथा अत्यन्त दुर्विनीतस्वभाव वाला है, यह हमारे पीछे-पीछे आता है, आप इसका निवारण क्यों नहीं करती हैं ? इसके मेरे ऊपर आक्रमण करने पर आप यदि उपेक्षा करेंगी, तो ऐसा होने पर मैं निश्चय ही अपना प्राण त्याग दूँगी । मैं आपके पाद-पङ्कजके स्पर्शकी शपथ खाकर सत्य ही कहती हूँ। उस सारिकाके इस प्रकार कहने पर कादम्बरी तो मन्द-मन्द हँसने लगी । किन्तु महाश्वेता इस वृत्तान्तको नहीं जानती थी इसलिए उसने मदलेखासे पूछा कि—'यह मैना क्या कहती है ?' तब
¹***अनुकारिणा चञ्चुपुटेन ।
² मन्थरगमनेन 'शुकेनानुगम्यमाना ।
³ दुर्विनीतं ।
⁴ विहङ्ग-मापसदम् ।
⁵ त्वचा ।
⁶ क्वचिद् उक्तेति पदं न दृश्यते ।