भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 639, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 639
६००कादम्बरी[ कथायाम्-

वारवर्त्तिना जनेन प्रणम्यमानः स्वभवनं विवेश। सम्मानिताशेपराजलोकैश्च वैशम्पायनेन पत्रलेखया च सह 'एवं महाश्वेता, एवं कादम्बरी, एवं मदलेखा, एवं तमालिका, एवं केयूरकः' इत्यनयैव कथया प्रायो दिवसमनैषीत्। कादम्बरीरूपदर्शनद्विष्टयेव नास्य पुरेव प्रीतिमकरोत् राजलक्ष्मीः। तामेव च धवलेक्षणामावद्धरणरणकेन चेतसा चिन्तयतो जाग्रत एवास्य सा जगाम रात्रिः। अपरेद्युश्च समुत्थिते भगवति रवौ, आस्थानमण्डपगतस्तद्गतेनेव मनसा सहसैव प्रतीहारेण सह प्रविशन्तं केयूरकं ददर्श। दूरादेव च क्षितितलस्पर्शिना मौलिना कृतपादपतनम्, 'एहोहि' इत्युक्त्वा प्रथममपाङ्गविसर्पिणा चक्षुषा, ततो हृदयेन, ततो रोमोद्गमेन, पश्चाद्वाहुभ्यां प्रधावितः प्रसृतम् आलिङ्गि गाढम्। उपावेशयच्चैनमात्मनः


नमस्क्रियमाणः,-स्वभवनं पटमण्डपं विवेश प्रविष्टवान्। संमानिता प्रत्यभिवादनादिना सादरता अशेपाः समग्रा राजलोका येन सः। प्रायो बाहुल्येन अनयैव कथया वार्त्तया दिवसं वासरम् अनैषीत् व्यतीतवान्।

कादेति। कादम्बर्या रूपदर्शने चन्द्रापीडद्वारा सौन्दर्यावलोकने या दिष्टिद्वेषस्तयैव कारणेन, राजलक्ष्मीः राज्यश्रीः पुरेष पूर्वमिव, अस्य चन्द्रापीडस्य प्रीतिं स्नेहं नाकरोत् न कृतवती। अनेन राजलक्ष्म्याः सपलोभावसूचनेन चन्द्रापीडस्य निरतिशयप्रमावोऽभिव्यज्यते। ...'दिष्टये'वे'त्यत्र हेतूत्प्रेक्षालङ्कारः।

तामिति। आवद्धो घनो रणरणक औत्सुक्यं येन तेन, चेतसा हृदयेन धवले शुभ्रे ईक्षणे अवलोकने यस्यास्तां तामेव कादम्बरीमेव, चिन्तयतो ध्यायतो जाग्रतः कृतजागरणस्य अस्य चन्द्रापीडस्य सा रात्रिः जगाम ययौ।

अपरेद्युरिति। अपरेद्युः अपरस्मिन् दिने। आस्थानमण्डपे सभामण्डपे गतः स्थितः, तद्गतेनैव कादम्बरीं प्रति प्रधावितेनैव मनसा हृदयेन उपलक्षितः, सहसैव अतर्कित एव प्रतीहारेण सह द्वारपालकेन सार्कं प्रविशन्तम् अभ्यन्तर आयान्तम्। ददर्श अद्राक्षीत्। क्षितितलं भूतलं स्पृशति चुम्बतीत्येवंशीलेन मौलिना मस्तकेन कृतं विहितं पादयोश्चरणयोः पतनं येन तम्। प्रथमम् आदौ अपाङ्गविसर्पिणा प्रान्तगामिना चक्षुषा नयनेन। रोमोद्गमेन रोमाञ्चोद्गवेन। प्रसृतम् आयातं केयूरकं गाढं निविडम् आलिलिङ्ग उपगूहितवान्।

उपावेशयदिति। आत्मनः समीप एव स्वासन्नान्तिक एव उपावेशयत् -अस्थापयत्। स्मितेनेव ईषद्वहास्यमेव सुधा गृहधवलीकरणलेपविशेषः तेन धवलीकृतानि श्वेतीकृतानि अक्षराणि वर्णा यस्य तत्, तथा क्षरन् निर्गच्छन् यः प्रीतिद्रवः स्नेह्ररसः तन्मयं तेन व्याप्तमिव वचनं वाक्यम् उच्चारयन् ब्रुवन्, आदृतः सम्मानवान् पप्रच्छ प्रश्नं चकार।

इह 'स्मितसुधाधवलीकृताक्षरम्' इत्यत्र निरङ्गं केवलरूपकम्, धवलीकरणसम्वन्धाभावेऽपि


वह अपने पटमण्डप (तंबू) में प्रवेश किया (घुसा) और वहां प्रत्यभिवादन द्वारा समस्त राजाओं को सम्मानित कर, दिनका बहुत कुछ अंश उसने इस प्रकार महाश्वेता हैं, इस प्रकार कादम्बरी हैं, इस प्रकार मदलेखा हैं, इस प्रकार तमालिका हैं, इस प्रकार केयूरक हैं-प्रायशः ऐसे ऐसे व्यापार वैशम्पायन तथा पत्रलेखाके साथ करनेमें दिन व्यतीत किया। कादम्बरीका सौन्दर्य अवलोकन कर लेने पर राज्यलक्ष्मीसे उसे मानो द्वेष हो गया हो इस प्रकार पहलेके समान अब वह उसकी प्रीति उत्पन्न नहीं करती थी और उत्कण्ठित चित्तसे उसी धवलनयनाका चिन्तन करते-करते जागरण करते हुए ही उसने समस्त रात्रिको विताया। दूसरे दिन भगवान् सूर्यनारायणके उदित होने पर स्वयं तद्गतचित्तसे ही सभामण्डपमें बैठा था कि इतनेमें सहसा ही उसने प्रतीहारी (द्वारपाल) के साथ केयूरकको प्रवेश करते हुए देखा। केयूरक दूरसे ही भूतलमें मस्तक-स्पर्श कर उसके चरणके ऊपर गिर गया इतनेमें 'आओ, आओ'-यह कहकर चन्द्रापीडने पहले प्रान्तगामी नयनसे उसके बाद हृदयसे, तदनन्तर रोमाञ्च द्वारा, उसके पीछे दौड़कर बाहुओंसे उपस्थित केयूरकका गाढ़ आलिङ्गन किया और उसको अपने समीपमें ही


१. संमानितप्रत्यक्षीकृताशेषः ...संमानितप्रत्यक्षीकृतराजसंतानितराज...।
२. ...दिष्टिवेव।
३. पुरे।
४. क्वचित् 'सै'ति न विद्यते।
५. संप्रविशन्तम्।
६. निवृत्तम्, प्रथितम्, दधि तना...।
७. समुपायेशवत्।