कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शूद्रकवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १५

कवच-सहस्रान्धकार-मध्यवर्तिनी करि-करट¹-गलित-मदजलासार-दुर्दिनास्वभिसारिकेव समरनिशासु समीपमसकृदाजगाम राजलक्ष्मीः । यस्य च हृदयस्थितानपि पतीन्³ दिधक्षुरिव प्रतापानलो वियोगिनीनामपि रिपुसुन्दरी-णामन्तर्जनितदाहो दिवानिशं जज्वल । यस्मिंश्च राज्ञि जितजगति परिपालयति महीं चित्रकर्म्मसु वर्णसङ्कराः, रतेषु

गुह्यमार्गेण, यद्यपि 'दृढदृष्टिरित्यत्र दृढशब्दस्य प्रियादिषु पाठात् पुंवद्भावनिषेधः प्राप्नोति तथापि दाढर्द्य-मात्रविवक्षया-सामान्ये नपुंसकत्वमास्थाय निर्वाहः कार्यः । तथा सुभटानां प्रशस्तसैनिकानाम् उरांसि वक्षांस्येव कपाटानि तेभ्यो विघटितानि वियोजितानि यानि कवचसहस्राणि लौहवर्मसमुदायास्तान्येव नैक्यनुस्यूत्वात् अन्धकारास्तन्मांसि तेषां मध्यवर्तिनी अन्तःपातिनी, राजलक्ष्मीः शत्रुराजश्रीः, करिणां हस्तिनां करटानि कपोलस्थलानि तेभ्यो गलितं निःसृतं यन्मदजलं दानवारि तस्य आसारो धारामम्पात-स्तेन दुर्दिनं मेघजनितं तमः यासु तथोक्तासु, गगनमोऽभिव्यञ्जनायैतद्गिहितम् 'मेघच्छन्नेऽह्नि दुर्दिनम्' इत्यमरः, समरा युद्धानि निशा रात्रय इव तासु अभिसारिका ध्वान्ते दत्तसङ्केता वनितेव यस्य शूद्रकस्य समीपम् अन्तिकम् असकृत् संग्रामस्यानेकत्वात् मुहुर्मुहु आजगाम आगतवती वशवर्तिनी जातेत्यर्थः । अभिसारिकालक्षणं यथा दर्पणे—

'अभिसारयते कान्तं या मन्मथवशंवदा । स्वयं वाऽभिसरत्येषा धीरैरुक्ताऽभिसारिका ॥'

इह 'आक्रप्यभागेव' इति क्रियोत्प्रेक्षात् क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः, उरःकपाटेत्यत्र कवचसहस्रेत्यत्र च रूपक-द्वयम्, अभिसारिकेवेत्युपमालङ्कारश्चेति परस्परमेषामङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ।

यस्येति । अत्रापि च क्रिञ्चार्थे । किञ्च यस्य महीपतेः ( शूद्रकस्य ) प्रतापः कोपदण्डजं तेजस्तदेव अनलो वह्निः, वियोगिनीनामपि पूर्वमेव स्वामिमरणाद् विरहिणीनामपि, स्वामिमरणशङ्कया संयुक्तानां किं वक्तव्यमित्याशयः रिपुसुन्दरीणां वैरिबनितानाम् अन्तर्मनसि जनित उत्पादितः दाहो दिग्बिर्येन स तथोक्तः, हृदयस्थितानपि तन्मिनिरन्तरध्यानेन अन्तर्वर्तिनोऽपि भर्तॄन् पतीन् दिधक्षुर्दग्धुमिच्छुरिव दिवा निशं रात्रिन्दिवं जज्वल प्रदीप्तो बभूव । वियोगिनीनामपीत्येन दाहयोग्यत्वं व्यञ्जितम् । एतेन यत्प्रतापो हृदयवर्तिनमपि रिपुगणं सोढुमसमर्थ इति तत्प्रतापातिशयवर्णनेन महीपतेरतिदायवर्णनम्, तथा च राजाऽयं महाप्रतापशालीति निष्कर्षः । दिवक्षुरिति दहतेः सन्नन्तात् 'सनाद्यंसभिङ् ङः' इति ङः ।

इह 'प्रतापानल' इत्यत्र केवलं निरङ्गं रूपकमलंकारः, 'दिधक्षुरिव' इत्यनेन क्रियोत्प्रेक्षात् क्रियोत्प्रेक्षा-लङ्कारश्चेत्युभयोः परस्परमङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ।

पुनस्तदतिशयमेव वर्णयति—यस्मिंश्चेति । यस्मिन् महीपतौ ( शूद्रके ) जितजगति निर्जितसंसारे महीं भुवं पालयति रक्षणं विदधति शास्ति सतीत्यर्थः, एते विषया एतेषु स्थलेषु विद्यमाना आसन् न प्रजा-नामित्यग्रिमेण सर्वत्र सम्बन्धः । तान्येव दर्शयति-चित्रेत्यादि । चित्रकर्म्मसु आलेख्यनिर्माणेपु वर्णानां नील-पीतादीनां सङ्कराः परस्परसम्बन्धाः, न तु जनतासु अनुलोमविलोमेन वा ब्राह्मणादिभ्यः क्षत्रियादीनां तद्वै-परीत्येन वोत्पत्तिरूपा वर्णसङ्कराः दुराचरणाभावादिति भावः । रतेषु मैथुनेषु केशग्रहाः सुगमताविधानाय कचाकर्णनानि, न तु कलहेषु तदनुपलम्भात् । काव्येषु कविकर्म्मंसु दृढबन्धाः समासाधिक्यादिना पादानां

---

कपोलों से मद बरसाने वाली युद्धरूपी वर्षा की घनघोर रात में योद्धाओं के हृदयरूपी कपाट पर लगे हुए कवचों के घने अन्धकार से होती हुई अभिसारिका नायिका के समान राजाओं की राजलक्ष्मी बार-बार उसके पास आती थी ।

उसके प्रताप की अग्नि पति-वियोगिनी (विधवा) शत्रु स्त्रियों के हृदयों में स्थित उनके पतियों को मानो जलाने की अभिलाषा से ही उनके हृदय के बीच अन्तर्ज्वाला (मानसिक सन्ताप) बनकर रात-दिन धधकती रहती है ।

सम्पूर्ण जगत् को जीतकर पृथ्वी का पालन करनेवाले शूद्रक के शासनकाल में विपरीत वर्णों के सम्बन्ध से सन्तान उत्पन्न करने की परिपाटी प्रजावर्ग से उठकर विभिन्न रंगों के मिश्रण से रङ्ग बनाने के रूप में केवल

---

१. करकट । २. सङ्गद्गाह । ३. दहुरिव । ४. दायो । ५. पालयति ।