भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 646, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 646

गन्धर्वनगरवृत्तान्तनिवे० व० १०६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६०७

स्थितवान् देवः। तमुपेत्य च १देवेनात्र मरकतशिला-मकरिकाप्रणाल-प्रस्रवण-सिच्यमान-हरित-लतामण्डपे शीकरिणि२ शिलातले स्थितम्, अत्र गन्धोदक-परिमललीनालिजाल-जटिल-शिलाप्रदेशे स्नातम्, अत्र कुसुमथूलि-सिकतिले गिरि-नदिकानटे३ भगवानर्चितः शूलपाणिः, अत्र हेपित-शशधर-रोचिषि स्फाटिके४ शिलातले भुक्तम्, अत्र संक्रान्त-चन्दन-रस-लाञ्छने मुक्ताशैलशिलापट्टे५ सुप्तम्' इति परिजनेन पुनरुक्तं निवेद्यमानानि देवस्यैव स्थानचिह्नानि पश्यन्ती क्षपितवती दिवसन्। दिवसावसाने च कथमपि महाश्वेताप्रयत्नादनभिमतमपि तस्मिन्नेव स्फटिकमणिशिलावेश्मन्याहारमकरोत्। अस्तमुपगते भगवति रवौ, उदिते चन्द्रमसि तत्रैव कञ्चित्कालं स्थित्वा चन्द्रकान्तमयीव चन्द्रोदये प्रत्यार्द्रीकृततनुश्चन्द्रविम्बप्रवेशभयेनेव करौ कपोलयोः कृत्वा किमपि चिन्तयन्ती, मुकुलितेक्षणा क्षणमात्रं स्थित्वोत्थाय विमल-नख-

तमिति। अपि च, कादम्बरी तं क्रीडापर्वतकम् उपेत्य प्राप्य दिवसं क्षपितवतीति सम्बन्धः। मरकतशिलायाम् अश्मगर्भप्रस्तरे यो मकरिकाप्रणाली मकरसदृशसलिलनिर्गमनयन्त्रं तस्माद् यत्प्रस्रवणेन सलिलनिःसरणेन सिच्यमानः, हरितो हरिद्वर्णो लतामण्डपो यत्र तस्मिन्, अतएव शीकरिणि सलिलकण-वति अत्र दृष्टे शिलातले, देवेन चन्द्रापीडेन स्थितम्। गन्धोदकानि सुगन्धसलिलानि तेषां परिमलैः सौरभैः लीनं संलग्नं यद् अलिजालं मधुकरसमूहः तेन जटिलो विषमीकृतो यः शिलाप्रदेशः प्रस्तरमयभूमिः तस्मिन्, स्नातम् आप्लवः कृत इत्यर्थः। कुसुमानां पुष्पाणां या धूलयः परागाः ताभिः सिकतिले समुत्पन्न-सैकते अत्र गिरिनदिकानटे पर्वतीयाल्पसरित्तारे। शूलं पाणौ यस्य सः शिवः इत्यर्थः। अर्चितः पूजितः। हेपितं लज्जां प्रापितं शशधररोचिः चन्द्रालोको येन तस्मिन् शशधरादपि धवले इत्यर्थः। संक्रान्तं संसक्तं चन्दनरसो मलयजद्रव एव लाञ्छनं चिह्नं यस्मिन् तत्र, मुक्ताशैलशिलापट्टे मुक्तासदृशश्वेतपर्वतीयप्रस्तर-खण्डे सुप्तं स्वापो विहित इत्यर्थः, इति एवं परिजनेन पार्श्ववर्तिसेवकलोकेन पुनरुक्तं वारं वारं यथा स्या-त्तथा निवेद्यमानानि कथ्यमानानि देवस्य भवत एव स्थानचिह्नानि स्थितिलक्ष्माणि पश्यन्ती विलोक-यन्ती दिवसं वासरं क्षपितवती अतिवाहितवती।

दिवसेति। कथमपि महता कष्टेन। अनभिमतमपि असमीहितमपि, तस्मिन्नेव चन्द्रापीडे! यत्र भक्तितवान् तत्रैवेत्यर्थः। आहारं भोजनम्। अकरोत् अकारयत्। चन्द्रकान्तमयीव चन्द्रकान्तमणिनिष्प-न्नेन, चन्द्रोदये प्रत्यार्द्रीकृता स्वतः सलिलनिःसरणाद् घर्मोद्भूतत्वाच्च क्लिन्ना तनुर्देहो यस्याः सा चन्द्र-विम्बं शशिमण्डलं तस्य यः प्रवेशः तस्य भयेनेव त्रासेनेव। कृत्वा अर्पयित्वा, मदनोद्दीपकशशिमण्डल-प्रवेशप्रतिषेधनायेत्याशयः। चिन्तयन्ती ध्यायन्ती, मुकुळिते मुद्रिते ईक्षणे नयने यस्याः सा। विमलेषु

आपके गुण-गणोंका मन ही मन चिन्ता करती, जिस क्रीडापर्वतपर आप रहेथे वहीं आ पहुँची। वहाँ आनेके बाद परिजनगण उनसे निवेदन करने लगे कि-'मरकत मणिके मकराकार मोरीके प्रस्रवण (जल्यन्त्र) से सिञ्चन किये हुए हरितवर्ण लता-मण्डपवाले इस जलविन्दुसे छाए हुए शिलातल पर राजपुत्र बैठे थे; गन्ध-जलके सौरभते एकत्रित हुए भ्रमरोंके ऊँच नीचोंसे भरे इस शिलानलपर राजपुत्रने स्नान किया था; पुष्प-पराग-रूप वालुका (रेती) से भरे इस क्षुद्र पर्वतीय नदीके तटपर भगवान् शङ्करकी पूजाकी थी; चन्द्र-किरणको भी लज्जित करनेवाले स्फटिकमय शिलातलपर भोजन किया था; और चिपके हुए चन्दन-रसके चिह्नवाली मुक्ताके समान शुभ्रवर्ण इस पर्वतीय-शिलाखण्डके ऊपर शयन किया था।' इस प्रकार बारंबार दिखाए हुए आपके ही स्थानके चिह्नोंका अवलोकन करते-करते उन्होंने समस्त दिन व्यतीत किया। दिनके शेष भागमें महाश्वेताके प्रयत्नसे किसी प्रकार अन-भिमत होने पर भी उन्होंने उसी स्फटिक-मणिनय गृहमें भोजन किया। उसके बाद भगवान् सूर्यनारायणके अस्त-मित होने पर जब चन्द्रमाका उदय हुआ तब वे उस गृहमें कुछ देर तक रहीं। फिर चन्द्रोदयसे चन्द्रकान्तमणि-निर्मितके समान उनका शरीर आर्द्र (गीला) हो गया और सम्भवतः चन्द्र-मण्डलके प्रवेश करनेके भयसे ही मानो गण्डस्थल (गाल) पर हाथ रखकर छोटा नेत्रोंको सङ्कुचित (मींच) कर किसी विषयकी भावना ही करनेमें वहाँ क्षणमात्र बैठी रहीं। फिर उठकर निर्मल नखमें पड़े चन्द्र-प्रतिबिम्बके मारते मानो


१. क्वचित् 'हरित' इति पदं न दृश्यते।
२. शीकरिणि।
३. सिकतवर्दमनदीगिरि……।
४. गिरिनदीकाननतटे।
५. ॰-स्फटिक॰।
६. ॰-शिलापट्टशदनीये।