कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

६१० कादम्बरी- [ कथायाम्-

जलेनेव संवीतम्, बाहुलतताविधृतैर्मृणालवलयैराभरणकैरिव धवलितावयवम्, आपाण्डुभि- श्चैकश्रवणाश्रयैस्ताटङ्कीकृतैः¹केतकीगर्भदलैरुपहसितदन्तपत्रम्, आलिखितचन्दनललाटिकानि मुखारविन्दानि बद्धसौभाग्यपदान्तीव² दधानम्, कृतचन्दनबिन्दुविशेषकांश्च दिवापि स्पर्श- लोभस्थितेन्दुप्रतिबिम्बानिव कपोलानुद्वहन्तम्³, अपहृताशेषशिरीषसौभाग्याभिः शैवलमञ्ज- रीभिः कृतकर्णपूरम्, कर्पूरधूलिधूसरेषु मलयज-रस-लव-लुलितेषु⁴ वकुलावलीवलयेषु⁵ स्तनेषु⁶ न्यस्तनलिनीपत्रप्रावरणम्, अनवरत-चन्दन-चर्चा-प्रणयनै⁷-पाण्डुरैः सन्ताप-रोष-मृदित-चन्द्र-

बाहुलतेति । अपि च, आभरणकैरिव रजताभूषणैरिव बाहुलताबिधृतैः भुजवल्लीस्थापितैः मृणाल- वलयैः विसकङ्कणैः धवलिताः श्वेतीकृताः, अवयवा अङ्गानि यस्य तम् इह श्रौतोपमा ।

आपाण्डु०ति । अपि च, आपाण्डुभिः अत्यन्तपाण्डुरैः, एकं श्रवणं श्रोत्रम् आश्रय आधारो येषां तः, ताटङ्कीकृतैः श्रवणालङ्कारीकृतैः केतक्याः पुष्पस्य गर्भदलैः आभ्यन्तरपत्रैः, उपहसितं निजरूपातिश- यात् परिहसितं दन्तपत्रं करिदर्शनरचितपत्रसदृशाभूषणं यस्य तम् । इह 'उपहसितम्' इत्यनेन साम्या- क्षेपादर्थोपमा ।

आलिखितेति । आलिखिताः चित्रिताः चन्दनस्य मलयजस्य ललाटिकाः तिलकविशेषा येषु तानि, अतएव बद्धानि रचितानि सौभाग्यपदानि स्वामिस्नेहव्यद्योतकत्वलक्षणानि येषु तानीव विद्यमानानि, मुखा- रविन्दानि वदनकमलानि दधानं विभ्राणम् । इह लुप्तोपमा क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।

कृतचन्दनेति । कृता विहिताः चन्दनविन्दवो मलयजकणा एव विशेषकाः तिलकानि येषु तान्, अतएव दिवाऽपि, रात्रौ तु चन्द्रोद्गमात्प्रतीमाः सम्भवन्त्येव किन्तु चन्दनविन्दवस्तथा प्रतीयन्ते यथा स्पर्शलोभवशाद्दिनेऽपि चन्द्रस्य प्रतिबिम्बाः स्थिता इत्यर्थः । स्पर्शलोभेन स्पर्शतृष्णया स्थितानि विद्यमा नानि इन्दोः शशिनः प्रतिविम्बानि प्रतिच्छाया येषु तानिव विद्यमानान्, चन्दनविन्दुशशिप्रतिबिच्छायानां सादृश्यादित्याशयः । कपोलान् गण्डभागान् उद्वहन्तं धारयन्तम् । इह इन्दुप्रतिविम्बविद्यमानत्वोत्प्रेक्ष- णात् क्रियोत्प्रेक्षा ।

अपहृतेति । अपहृतानि दूरीकृतानि अशेषपाणि समग्राणि शिरीषस्य कुसुमस्य सौभाग्यानि शुभ्रत्व- मृदुत्वशिशिरत्वानि याभिस्ताभिः शैवालमञ्जरीभिः जलशुकवल्लरीभिः कृतकर्णपूरं विहितश्रवणा- लङ्कारम् । इहान्येनान्यसौभाग्यदूरीकरणासम्भवाद्धस्तुसम्बन्धोऽसम्भवान् सौभाग्यसाम्यमाक्षिपतीत्य सम्भम्वद्वस्तुसम्बन्धा निदर्शना । तदुक्तं दर्पणे—

'सम्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन वापि कुत्रचित् । यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं वोधयेत्सा निदर्शना ॥'

कर्पूरेति । कर्पूरस्य घनसारस्य धूलिभिः रजोभिः धूसरेषु ईषत्पाण्डुषु, मलयजरसचन्दनद्रवस्तस्य लवैर्विन्दुभिः लुलितेषु विच्छुरितेषु (एकीभूतेषु), तथा वकुलावलीनां वकुलपुष्पदाम्नां वलयानि मण्ड- लानि येषु तेषु, स्तनेषु वक्षोजेषु न्यस्तानि स्थापितानि नलिनीपत्राणां कमलिनीदलानां प्रावरणानि आच्छादनानि यस्य तम् ।

अनवरतेति । अनवरतं निरन्तरं चन्दनचर्चायाः मलयजविलेपनस्य प्रणयनेन सम्पादनेन पाण्डुराः श्वेतास्तैः, अतएव सन्तापेन उत्तेजकतया सन्तापोत्पादनेन यो रोषश्चन्द्रं प्रति कोपः तेन कारणेन मृदिताः

गई हों इस प्रकार दीखती थीं; आभूषणके समान भुज-लताओं पर धारण किए मृणाल-वलयोंसे उनके अङ्ग-प्रत्यङ्ग धवलवर्ण प्रतीत होते थे; उनके एक कानमें धारण किए हुये अच्छे धवलवर्णके केतकी-गर्भपत्रके किए हुए कर्ण भूषण गज-दन्त-पत्र निर्मित कर्णाल्ङ्कारकी शोभाकी भी हँसी करते थे; उनके मुखारविन्द पर सौभाग्य-सूचक चिह्नके समान चन्दन द्वारा किए हुए तिलक-विशेष लगे थे; कपोलदेशमें चन्दन-विन्दुके तिलक लगानेसे उनके स्पर्श-लोभसे ही मानों दिनमें भी चन्द्रका प्रतिबिम्ब वहाँ आकर वास करता है ऐसा प्रतीत होता था । समस्त शिरीष-पुष्पोंके सौन्दर्यको जिन्होंने अपहरण कर ली थी ऐसी शैवल-मञ्जरियोंके उन्होंने कर्णभूषण पहन रक्खे थे । कर्पूरकी रेणुसे धूसर रूप,- चन्दन-विन्दुसे परिपूर्ण, वकुल-कुसुम-मालाओंके वलयवाले स्तनों पर उन्होंने कमल-पत्ररूपी वस्त्र रख लिए थे; निरन्तर चन्दन लेपन करनेसे शुभ्रवर्ण हुए—सन्ताप और क्रोधसे निष्पिष्ट

---

१. तालङ्कीकृतैः ताडङ्कीकृतैः । २ ॰॰॰पदान्नीव । ३. कपोलफलकम् । ४. ललितेषु । ५. वकुलावलिषु, कुवलयावलिषु, ललितकुवलयेषु । ६. पयोधरेषु । ७ प्रणय ।