कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 656, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंमदनावस्थाकादम्बरीवर्णनम्-१०९ ] 'चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता ६१७
विन्दन्। अगणयच्च हारमयान् अर्ककिरणान्, चन्दनमयमातपम्, कर्पूरमयं पवनम्, उदकमयं कालम्, तुषारमयं त्रिभुवनम्। एवंविधस्य च तस्यैकदेशे सखीकदम्बपरिवृताम्, अशेषसरित्परिवारामिव भगवतीं गङ्गां हिमवतो गुहावलग्नाम्², कुल्याभिरभित्रेन कर्पूररसन्रोतसा कृतपरिवेषाया मृणालदण्डमण्डपिकायास्तले कुसुमशयनमधिशयानाम्, हाराङ्गद-वलय-रसना-नूपुरैर्मृणालमयैर्निगडैरिव संयतामीय्यया³ मन्मथेन, चन्दनधवले स्पृष्टामिव ललाटे शशलाञ्छनेन, बाष्पवारिवाहिनि चुम्बितामिव चक्षुषि वरुणेन, वर्द्धितनिश्वास-मरुति दत्तामिव⁴ मुखे मातरिश्वना,
अगणयदिति। अर्ककिरणान् सूर्य्यरश्मीन् हारमयान् मुक्ताप्रालम्बसञ्ज्ञानान्, अगणयत् अमन्यत अतिशिशिरत्वात्तादृश्यादित्याशयः। आतपं सूर्य्यालोकं चन्दनमयं मलयजसञ्ज्ञानम् भावश्चोक्त एव। पवनं वायुं कर्पूरमयं घनसारसञ्ज्ञानं तच्छैत्यमुक्तत्वादिति भावः। कालं समयम् उदकमयं जलसञ्ज्ञानम्। त्रिभुवनं त्रिविष्टपं तुषारमयं हिमसंज्ञानम् अतिशीतलत्वात्तादृशादित्याशयः।
इहाप्यगणयदिति क्रियाया एकैकावाचकत्वात् सञ्जातार्थे मयट्प्रत्ययविधानात् पदस्वरूपं वाच्यक्रियोत्प्रेक्षानां प्राग्वत्संसृष्टिः।
एवमिति। अपि च, एवंविधस्य एतादृशस्य तस्य हिमगृहस्य एकदेशे कस्मिंश्चिद्भागे चन्द्रापीडः 'कादम्बरीं व्यलोकयत्' इति दविष्ठया क्रियया सम्बन्धः। इह स्त्रीलिङ्गानि द्वितीयाकवचनान्तपदानि अग्रेतनस्य कादम्बरीमित्यस्य विशेषणान्यवगन्तव्यानि। सखीकदम्बकेन सहचरीसमूहेन परिवृतां परिवेष्टिताम्, अतएव अशेष्याः समग्राः सरितो नद्यः परिवाराः स्वजना यस्यास्ताम्, हिमवतो हिमाचलस्य गुहावलग्नां कन्दरानलस्थितां भगवतीं माहात्म्यवतीं गङ्गां भागीरथीमिव विद्यमानाम्। उपमालङ्कारः।
कुल्येति। कूल्या तरणमण्डपिकाया एव परितो विद्यमाना अल्पा कृत्रिमा सरित् तस्या या अभिः स्वेदैश्च अभ्रतस्तया अभित्रेन घूर्णित्रेन कर्पूररसन्रोतसा घनसारद्रवप्रवाहेण कृतो विहितः परिवेषः परिवेष्टनं यस्यास्तस्याः, मृणालानि बिसान्येव दण्डाः स्तम्भा यस्याः सा चासौ मण्डपिका चेति तस्याः, तले अधोभागे, कुसुमशयनं पुष्पतरुल्पम् अधिशयानां कृतस्वापाम्। 'कुल्याऽल्पा कृत्रिमा सरित्' इत्यमरः।
हारेति। मन्मथेन कामेन ईर्ष्याया स्पर्द्धया, निगडैः शृङ्खलास्वरूपैः, मृणालमयैः बिसरचितैः, हारो मुक्ताप्रालम्बः, अङ्गदं बाहुकटकम्, वलयं कङ्कणम्, रसना काञ्ची, नूपुरानि पादकटकानि तैः संयतां बद्धामिव विद्यमानाम्। इह निरङ्गं केवलरूपकम्, क्रियोत्प्रेक्षा चेत्यनयोः सङ्करः।
चन्दनेति। शशलाञ्छनेन चन्द्रमसा, चन्दनेन मलयजाङ्गरागेण धवले शुक्ले ललाटे भाले स्पृष्टामिव, लिप्तमलयजव्याजादित्याशयः। इह क्रियोत्प्रेक्षाऽपह्नुतिरलङ्कारः प्रतीयते। तथाधिकरण एव सतमोहेतुत्वमवगन्तव्यम्। इत्थमग्रेऽपि।
वरुणेनेति। वरुणेन प्रचेतसा बाष्पवारिवाहिनि अश्रुजलकारिणि चक्षुषि लोचने चुम्बितामिव, तदश्रुजलव्याजात्प्रचेतसः सलिलप्रदत्वादित्याशयः। प्राग्वदेवाहङ्कारेण ध्वनिः।
वर्द्धितेति। मातरिश्वना पवनेन, वर्द्धितः कामेन विस्मृतीकृतो निश्वासमरुद् श्वसनवायुः यत्र
शीतलमय और दृष्टिको तृप्तिकामय भावना करने (समझने) लगा; और वह सूर्यके किरणोंको मुक्ताकालामय, धूपको चन्दनमय, वायुको कर्पूरमय, उस समयको जलमय और त्रिभुवनको शिशिरमय मनमें करने (समझने) लगा।
उसके बाद इस प्रकारके हिमगृहके मध्यमें बैठी हुई और समस्त नदियोंसे परिवेष्टित (घिरी हुई) भगवती गङ्गादेवीके समान; सखियोंसे परिवेष्टित कादम्बरीको उसने देखा। वहाँ मृणालदण्डमय स्तम्भसे निर्माण की हुई एक मण्डपिका थी। उसके सब ओर कर्पूररसका स्रोत, छोटी-सी कृत्रिम एक नदीके समान अपनेसे ही बह रहा था। कादम्बरी उस मण्डपिकाके नीचे कुसुममय शय्याके ऊपर शयन कर रही थी। कामदेवने ईर्ष्यासे मानो शृङ्खला (जंजीर) स्वरूप और मृणाल-निर्मित हार, केयूर (बाजूबन्द), कङ्कण, मेखला (करधनी) और नूपुरके बहाने उसे बाँधकर रख लिया था। उसके ललाटमें चन्दन-लेपन करनेसे वह शुक्लवर्ण हो गया था, अत एव मानो चन्द्रने उस स्थानका स्पर्श किया था। नेत्रोंसे अश्रुजल बहते थे, अत एव मानो वरुणने उसका चुम्बन किया था। शोकके समीप होकर दीर्घ निश्वास (लम्बी साँस) निकलते थे, अत एव मानो वायुने उसे
१. नीहारमयान्। २. गुहावलम्नाम्, नदीपक्षे पतिताम्। ३. ईर्ष्याया। ४. निश्वास०... । ५. दृशाम्। ३६ का०