कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

६३४ कादम्बरी- [ कथायाम्-

टितै-चरणधूलि-धूसर-किसलय-लाञ्छितोपकण्ठैः पत्रसङ्करासुरभीकृताशिशिरपङ्किलविवर्णा-स्वादुजलैर्व्रतति-ग्रन्थि-ग्रथित-पर्णपुट-तृण-पूली-चिह्नानुमेयैर्जरत्कान्तार कूपैरसुलभ-सलिलतया अनभिलषितोद्देशया, मधु-विन्दु-स्यन्दिसिन्दुवार-वनराजि-रजो धूसरित-तीराभिश्च कुञ्जकै-लताजालकैर्जटिीलीकृत-सैकताभिः अध्वगोत्खात-वालुका कूपिकोपलभ्यमानै-कलुष-स्वल्प-सलिलाभिः शुष्क-गिरिनदिकाभिर्विषमीकृतान्तरालया, कुक्कुट-कौलेयकरटितानुमीयमान-गुल्म-गहन-ग्रामटिकयो शून्यया दिवसमटव्या गत्वा, परिणते रविबिम्बे, विन्ध्या रुगातपविसरे

कारिणः तैः प्रस्फोटिताः किसलयद्वारा घातेनैव विक्षिप्ता याश्चरणधूलयः पादपांसवः ताभिः धूलराणि धूसरवर्णोकृतानि यानि किसलयानि पल्लवानि तैर्लाञ्छितः चिह्नितः उपकण्ठो निकटदेशो येषां तैः । पत्राणाम् अनेकविधतरुपर्णानां सङ्करेण मेलनेन असुरभीकृतानि दुर्गन्धीकृतानि अशिशिराणि अशीतलानि (उष्णानि ), पङ्किलानि आविलानि, विवर्णानि अशुभ्रवर्णानि अस्वादूनि स्वादुरहितानि च जलानि सलिलानि येषां तैः । व्रततिग्रन्थिभिः वल्लीग्रन्थिभिः ग्रन्थिा गुम्फिता या पर्णपुटयुक्तास्तृणपूल्यः तृणरचितपत्रपुटाधारविशेषाः ता एव चिह्नानि लक्ष्माणि तैः अनुमेयैः दूरादलक्ष्यत्वेनानुमातुमुचितैः । पिपासिताः पान्था हि रज्ज्वाः पात्रस्य चाभावे, तृणैर्गुहभारं पूलीं निर्माय तत्र च पत्रपुटं स्थापयित्वा दीर्घलताभिर्बद्ध्वा पत्रपुटकैः कूपाज्जलमुद्धरन्तीति प्रसिद्धिः । जरन्तः प्राचीना ये कान्तारस्य महाविपिनस्य कूपास्तैः कारगैः असुलभानि दुष्प्राप्याणि सलिलानि येषु स्थानेषु ते तथा तेषां भावस्तया कारणेन, अनभिलषिताः प्रयातुमनभ्छिद्यता उद्देशाः स्थानानि यस्यास्तया । इह स्वभावोक्तिः ।

मञ्चिति । अपि च, मधुविन्दुस्यन्दिन्यः पुष्परसकणवर्षिण्यो या सिन्दुवारवनराजयः निर्गुण्डीकाननपङ्क्तयः तासां रजोभिः परागैः धूसरितानि कपोतवर्णीकृतानि तीराणि तटानि यासां ताभिः । कुञ्जकानि लघुतिकुञ्जानि तेषां लताजालकैः वल्लीस मूहैः । जटिलीकृतानि व्याप्तानि सैकतानि जलोत्थितपुलिनानि यासां ताभिः । तथा अध्वगैः पान्थैः उत्खाता वालुकां दूरीकृत्य रचिता या वालुकासु कूपिकाः लघुविदारकाः (कूपाः ) तासु उपलभ्यमानानि प्राप्यमाणानि कलुषाणि पङ्किलानि स्वल्पानि स्तोकानि च सलिलानि जलानि यासु ताभिः । शुष्काः जलशोषगं प्राप्ता या गिरिनदिकाः पर्वतीयलघुसरितः ताभिः विषमीकृतानि उच्चतावनतीकृतानि अन्तरालानि मध्यदेशा यस्यास्तया । इह वृत्यनुप्रासः ।

कुक्कुटेति । कुक्कुटाः ताम्रचूडपक्षिणः कौलेयकाः श्वानः तेषां च रटितैः शब्दैः अनुमीयमानाः अनुमितिविषयीक्रियमाणाः तेषां ग्राम्यत्वादित्याशयः, गुल्मगहनेषु वृक्षवल्लीसान्द्रभूमिषु ग्रामटिका क्षुद्रग्रामा यस्यां तया । इह क्षुद्रार्थे ग्रामशब्दाट्टिकन् प्रत्ययो ज्ञेयः । तथा शून्यया निर्जनया अटव्या विपिनेन कान्तारमार्गेणेत्यर्थः, दिवसं गत्वा वासरं व्यतीत्येत्यर्थः, अन्वयस्तु प्रतिपादित एव ।

परीति । रविबिम्बे सूर्यमण्डले, परिणते अन्तिमदशापन्ने अस्तोन्मुखे सतीत्यर्थः, यथा वासरे दिने बिम्बवत् बिम्बफलवत् अरुणो लोहितवर्णः आतपविसरः सूर्यप्रकाशसमूहो यत्र तथोक्ते सति । इह

करनेका अनुमान होता था; उनके किनारोंके समीपके प्रदेश, तीर्थयात्रियोंके विश्राम करनेके समयमें उनके द्वारा चरण पोंछनेके कारण लगी धूलसे मलिन हुए पत्तोंसे चिह्नित थे; अनेक प्रकारके वृक्षोंसे पत्र गिर कर मिश्रित होनेसे उनका जल-दुर्गन्ध, उष्ण (गरम), पङ्कमय, अन्यवर्ण (गन्दा) और अस्वादु हो गया था; चारों ओर लताओंकी गाँठें लगाकर निर्मित हुए पत्तोंके पात्र और तृणके निर्मित हुए पत्रपुटाधारविशेष (फिरफिनी) के चिह्न देखकर दूरसे ही उनका अनुमान होता था; महावनके पुराने कूप होनेके कारण उनमें जल दुष्प्राप्य होनेसे उस प्रदेशमें कोई जानेकी इच्छा नहीं करता था। कितनी ही शुष्क पार्वत्य नदियोंसे उस वनका मध्यभाग ऊँचा नीचा हो गया था; उनके तीरदेश मधु-विन्दुओका वर्षण करते (टपकाते) सिन्धुवारवृक्ष वन-पङ्क्तिसे उड़कर आई हुई रजने धूसरवर्ण (मलिन) हो गए थे, छोटी-छोटी लताओंके समूह उनकी रेती पर व्याप्त थे और पथिकोंने वालूआओंको हटा-हटा कर वहाँ छोटी छोटी कुइयां खनन की (खोदी) थीं जिनमेंसे थोड़ा-थोड़ा कईमाक्त (मटियाला) जल मिल जाता था । जिसमें वन-मुर्गों ओर कुत्तोंके शब्दसे अनुमान किया जाता था कि सघन-तरु-लतामय (झाडी) के अभ्यन्तरमें कोई छोटा गाँव होगा—ऐसे शून्य वनमें दिन भर चलनेके पश्चात् जब सूर्यमण्डल प्रायः अस्त होने लगा और दिन बिम्ब-फलके समान रक्तवर्ण आलोक (धूप) से समन्वित

---

१. ०प्रस्फुटित, स्फोटित ० । २. धूलि ० । ३. तृणोलूपपुलाक००० । ४. अनुमितप्रमेयः । ५. ०सिन्धुवार००० । ६. कुञ्जक ०० । ७. ०००कूपकोपलभ्यमान ०० । ८. कुक्कुटकुल ०० । ९. ग्रामया ० १०. परिणतरविविम्बे । ११. सन्ध्यारुणा ।