भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 82, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 82
चण्डालकन्यावर्णनम् ]चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता३३

नेत्रदाम्नां परिणद्धजघनस्थलाम्, अतिस्थूलमुक्ताफलघटितेन शुचिना हारेण गङ्गा- स्रोतसेव कालिन्दीशङ्कया कृतकण्ठग्रहाम्, शरदभिव विकसित-पुण्डरीकलोचनाम्, प्रावृष- मिव घनकेशजालाम्, मलयमेखलामिव चन्दनपल्लवावतंसाम्, नक्षत्रमालामिव चित्र- श्रवणामरणभूषिताम्, श्रियमिव हस्तस्थित-कमलशोभाम्, मूर्च्छामिव मनोहारिणीम्, अरण्यभूमिमिव अप्सृत-रूपसम्पदाम्, दिव्ययोषितमिवाकुलीनाम्, निद्रामिव लोचनग्राहि-

सानां तादृशीम्, 'कक्ष्याः स्त्रीदे तु प्रवतं पुरम्' इत्यमरः। इह रोमलाति लताद्यारोपे रसनादाम्नि आलवालत्वारोपे निश्लिष्टमिति परम्परितरूपकमलङ्कारः स्वकृतोपमया सङ्कीर्णः।

कलिन्दीवेति। अतिस्थूलानि अतिबृहन्ति यानि मुक्ताफलानि मौक्तिकानि तैः घटितेन निष्पादितेन शुचिना श्वेतवर्णेन हारेण कण्ठघटितवेन 'चक्षुष्घटितो हारः' इत्यमरः, कालिन्दीशङ्कया चण्डालकन्यकायाः श्यामत्वात् यमुनाभ्रान्त्या गङ्गास्रोतसेव जाह्नवीप्रवाहेनेव, कृतः कण्ठग्रहो गलसंश्लेषः संनीपासङ्गम यस्यास्तां तादृशीम्। इह चण्डालकन्यायां तुल्यश्यामत्वेन कालिन्दीभ्रमाद् भ्रान्तिमानलंकारः, हारे गङ्गाप्रवाहोत्प्रेक्षणाद् द्वयोश्चेका चोनयोः परस्परमङ्गाङ्गिभावेन सङ्करात् सङ्करालङ्कारः।

शारदभिवेति। विकसिते विस्फारिते पुण्डरीके सिताम्भोजद्वयमिव 'पुण्डरीकं सिताम्भोजम्' इत्यमरः, लोचने नयने यस्यास्ताम्, अत एव शरदिव धनात्ययमिव तत्र पक्षे विकसितानि प्रस्फुटितानि पुण्डरीकानि लोचनानि चक्षूंषीव यस्यास्तां तादृशीम्।

प्रावृषमिति। प्रावृषं वर्षासमयमिव, घनाः सान्द्राः ये केशाः शिरोरुहास्तेषां जालानि समूहा यस्यास्ताम्, प्रावृट्पक्षे तु—घना मेघाः केशजालानि यस्यां ताम्।

मलयेति। मलयस्य तदाख्यपर्वतस्य मेखलां मध्यभागमिव, चन्दनस्य पल्लवाः किसलयानि तेषामवतंसा भूषणानि यस्यास्ताम्, पक्षे-चन्दनपल्लवास्त एव अवतंसः शेखरो यस्यास्ताम्।

नक्षत्रेति। नक्षत्रमालामिव तारकापङ्क्तिमिव, चित्रैर्विविधप्रकारैः श्रवणाभरणैः कर्णभूषणैः भूषितां शोभिताम्, पक्षे-चित्रश्रवणामरणीसंज्ञकैर्नक्षत्रविशेषैर्भूषिताम्।

श्रियमिति। श्रियं लक्ष्मीमिव हस्ते पाशितले स्थिता विद्यमाना कमलस्य पद्मस्य शोभा श्रीर्यस्याः सा ताम्, पक्षे-हस्ते करे स्थितं यत्कमलं पद्मं तेन शोभा यस्याः सा ताम्।

मूर्च्छामिति। मूर्च्छा मोहमिव, मनोहारिणीं सौन्दर्यातिशयने हृदयाकर्षिणीम्, पक्षे-चेतनालोपकरणेन मनोवृत्तिभ्रंशिनीम्।

अप्सृतेति। अरण्यभूमिं काननभुवमिव 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्' इत्यमरः, अप्सृतं केनाप्यसम्पृक्तं यद् रूपं लावण्यं तेन सम्पन्नां संयुक्ताम्, पक्षे-अक्षतरुभिः रुद्राक्षवृक्षैः यद्वा विभीतकवृक्षैः उपसम्पन्नां संयुक्ताम् 'रुद्राक्षे रावणो सर्पे विभीतकतरावापि' इति हेमः।

दिव्येति। दिव्या स्वर्गलोकसंबन्धिनी या योषित् स्त्री तामिव, अकुलीनाम् अन्यजवाञ्चीचकुलोत्प-

हाथी के मस्तक की नक्षत्रमाला हो अथवा नाभि से ऊपर की ओर फैली हुई रोमावली रूपी लता के चारों ओर घिरी हुई क्यारी हो। उसके गले में बड़े-बड़े मोतियों की माला इस प्रकार पड़ी हुई थी मानो उसे अमर-वश यमुना समझ कर गङ्गा ही उसके गले से लिपट गयी हो। उसकी बड़ी-बड़ी आँखें श्वेत कमलों के समान प्रफुल्लित थीं जिससे वह शरदऋतु के समान प्रतीत हो रही थी। वह घने काले बालों से घिरी हुई ऐसी प्रतीत होती थी मानो बादलों से घिरी हुई वर्षाऋतु हो। वह चन्दन के पल्लवों के आभूषणों से सजी हुई थी मानो चन्दनों के वनों से ढकी हुई मलयाचल की मेखला (मध्यभाग) हो। कानों में कई रंगों के जड़ाऊ कर्णफूल पहिनने के कारण वह चित्रा, श्रवण और भरणी से युक्त नक्षत्रों की माला के समान प्रतीत हो रही थी। उसके हाथों में कमल इस प्रकार उसकी शोभा बढ़ा रहा था मानो हाथों में नीला कमल लिए हुए स्वयम् लक्ष्मी ही उपस्थित हों। उसके रूप को देखकर दर्शकों का मन मूर्च्छित हो जाता था, जिससे वह मूर्तिमती मूर्च्छा के समान प्रतीत हो रही थी। वह उत्कृष्ट सौन्दर्य से भरोपूरी थी मानों वन की ऐसी भूमि हो जहाँ अभी तक कोई भी न पहुँच सका हो। जैसे देवकन्याएँ इस लोक के लिए अकुलीन (स्वर्गीय) होती हैं उसी प्रकार वह भी इस लोक के कुलीन


१. रसनादाम्ना परिगतजघननाम् !
२. शुचिहारेण।
३. मनोहराम्
४. क्वापि 'अप्सृत' पदं न विद्यन्ते। क्वचित् 'अन्यासद्वदूपशोभिरूपाम्' इति पाठो विद्यते।
५ का० कथा०