भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 92, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 92

सभाभङ्गवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४३

भिरुल्लिख्यमानस्य मणिकुट्टिमस्य निःस्वनेन, प्रणामपर्य्यस्तानामतिकठिनमणिकुट्टिम- निपतनैरणरणायितानाञ्च मणिकर्णपूराणां निनादेन, मङ्गलपाठकानाञ्च पुरोधायिनां जयै- जीवेति मङ्गलमधुरवचनानुयातेन पठतां दिगन्तव्यापिना कलकलेन, प्रचलित-जनचरण- शतसंक्षोभ-भयादपहाय कुसुमप्रकरमुत्पतताञ्च मधुलिहां हुङ्कृतेन, संक्षोभादतिस्वरितपदै- प्रवृत्तैरवनिपतिभिः केयूरकोटिताडितानां क्वणित-मुखर-रत्नदाम्नाञ्च मणिस्तम्भानां रणितेन सर्वतः क्षुभितमिव तदास्थानभवनमभवत् ।

अथ विसर्जितराजलोको'विश्रम्यता'मिति स्वयमेवाभिधाय तां चाण्डाल-कन्यकाम्, 'वैशम्पायनः प्रवेश्यतामभ्यन्तरम्' इति ताम्बूलकरङ्कवाहिनीमादिश्य कतिपयप्तराजपुत्रपरिवृतो नरपतिरभ्यन्तरं प्राविशन् ।

प्रणामेति । प्रणामे नतिसमये पर्यस्तानां स्खलितानाम्, अतिकठिने अतिकर्कशे मणिकुट्टिमे रत्नमय- बद्धभूमौ निपतनेन पातेन रणरणायितानां 'रण-रण' इति ध्वनिं विदधतां मणिकर्णपूराणां तेषां राज्ञा- मेकरत्नकर्णभूषणानां निनादेन निःस्वनेन । मङ्गलेति । पुरोधायिनाम् अग्रेगामिनां पठतां यशोगानमुच्चार- यतां मङ्गलपाठकानां वन्दिनाञ्च जयजीवेति यन्मङ्गलमधुरवचनं तमनुलक्षीकृत्य यातेन प्रवृत्तेन, दिगन्त- व्यापिना सर्वतः प्रसारिणा कलकलेन कोलाहलेन । प्रचलिवेति । प्रचलितानां गन्तुं प्रवृत्तानां जनानां मानवानां चरणशतस्य अनेकनरपादानामित्यर्थः, संक्षोभमयात् प्रहारभीतेः कुसुमप्रकरं पुष्पसमुदायं विहाय त्यक्त्वा उत्पतताम् उड्डीयमानानां मधुलिहां भ्रमराणां हुङ्कृतेन हुङ्कारशब्देन । संक्षोभादिति । संक्षोभात् चक्रवर्त्तिनः प्रणाय मनोवेगवशाद् अतिस्वरितपदेषु अत्यन्तशीघ्रचरणनिक्षेपेण, प्रवृत्तैः प्रचलितैः अवनिपतिभिः नृपतिभिः (कर्तृभिः) केयूराणाम् अङ्गदानां कोटयः अग्रभागास्तैः (करणैः) ताडितानाम् आहतानाम्, क्वणितेन तत्ताडनोत्थशब्देन मुखराणि वाचालानि-रणद्नामानि मणिरचित- वेष्टनशृङ्खला येषु तेषां मणिस्तम्भानां रत्नमयस्थूणानां रणितेन क्वणितेन च, तदास्थानभवनं नृपोपवेशन- मण्डपं सर्वतः परितः क्षुभितं क्षोभमुपगतमिव अभवद् अभूत् ।

अथेति । अथ अनन्तरम्, 'अथायो संशये स्यातामधिकारे च मङ्गले । विकल्पाऽनन्तरप्रश्नकात्स्न्यैरार- म्भसमुच्चये ।।' इति मेदिनी । 'मङ्गलादनन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्येष्वथो अथ ।' इति चामरः । विसर्जितो मधुर- शब्देन सम्भाष्य विसृष्टा राजलोका नृपतयो येन सा तादृशो नरपतिः शूद्रकः, स्वयमेव आत्मनैव तां चाण्डालकन्यकां विश्रम्यतां विश्रामं प्राप्यताम् इत्यभिधाय इत्युक्त्वा, वैशम्पायनः स शुकः अभ्यन्तरं भवनमध्यं प्रवेश्यतां नीयतामिति ताम्बूलकरङ्कवाहिनीं पर्णवीटिकाधारिणीं स्त्रियम् आदिश्य आज्ञाप्य,


थी, कहीं प्रणाम करने में झटके के साथ मस्तक झुकाये हुए चंचल चूड़ामणियों वाले सामन्त राजाओं के, निर्मल तथा मणि-गुच्छाकों से ऊँचे-नीचे मुकुटों के किनारों की टक्करों से मणियों की गच खनक रही थी, कहीं प्रणाम करने के समय पर इधर-उधर लटके हुए मणियों के कर्णफूल मणि से पटी हुई कठोर गच पर टकरा-टकराकर खनखना रहे थे, कहीं 'महाराज की जय हो, महाराज चिरंजीवी बनें, का मधुर स्वर से मंगल-पाठ करते हुए आगे- आगे चलनेवाले चरणों की कल-कल सभी दिशाओं को भरती हुई गूँज रही थी, कहीं आते जाते सैकड़ों मनुष्यों के पैरों द्वारा कुचल उठने के भय से फूलों को छोड़कर इधर-उधर बिखर जानेवाले भौरों की हुंकार हो रही थी और कहीं व्याकुल होकर अत्यन्त शीघ्रता के साथ चलनेवाले राजाओं के केयूरों की कोरों की चपेट से मणिखंभों में लटकती हुई रत्नों की लड़ियाँ झनझनाती हुई उनसे बार-बार टकरा रही थी जिससे वे मणियों के खम्भे भी खनक रहे थे ।

सभी सामन्तों को विदा करने के पश्चात् राजा ने स्वयं उस चांडाल-कन्या से विश्राम करने के लिए कहा और अपनी ताम्बूल करंकवाहिनी (पान का डब्बा लेकर राजा के साथ-साथ रहनेवाली दासी) को आदेश


१. स्वनेन । २. निनादित०...। ३. जयदवेति । ४. मधुरवचनानुपातेन मधुरवचनानुपातेन । ५. दिगन्तर०...। ६. संक्षोभादतिशय । ७. त्वरितपदं प्रवृत्तैः, त्वरितपदं प्रवृत्तेः ८. चण्डाल०...। ९. अभ्यन्तरं स्नानपानाशनादिना च वृत्तिनमनेनं कारयति, अभ्यन्तरमशनादिना चोपचर्य्यताम् । १०. करण्ड ।