कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

४२ सटीके कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

अनुष्ठितेषु तेषु शरीरसंस्कारार्थमाह—

नित्यं स्नानं, द्वितीयकमुत्सादनं, तृतीयकः फेनकः, चतुर्थक- मायुष्यम्, पञ्चमकं दशमकं वा प्रत्यायुष्यमित्यहीनम् ॥ १७ ॥

नित्यमिति । प्रत्यहं स्नानम्, ओजस्करत्वात्पवित्रत्वाच्च, द्वितीयक- मिति । यस्मिन्दिने कृतमुत्सादनं तदनन्तरं दिनं प्रथमं, तस्माद् द्वितीये- ऽह्नि शरीरदार्थ्यार्थं स्यात्, एकान्तरितमित्यर्थः, तृतीयक इति । तृतीये- ऽह्नि जङ्घयोः फेनको देयः स्याद्, द्विदिनान्तरित इत्यर्थः, अन्यथा ऊर्ध्वं जङ्घे कर्कशे स्याताम्, चतुर्थकमिति । त्रिः पक्षस्य च श्मश्रुनख- रोमाणि वर्धयेदित्ययमागमः, अत्र केषां चिन्नागरकाणामुपायभेदात्का- लभेदः, तत्रायुष्यं श्मश्रुकर्म क्षुरेण तच्चतुर्थेऽह्नि स्याद्, दिनत्रयान्तरि तमित्यर्थः, कर्तर्या तु पञ्चमकमेव स्यात्, प्रत्यायुष्यमिति । यद् गुह्ये क्षुरेण कर्म तत्पञ्चमेऽहनि, यत्तु लोम्नामुत्पाटनेन तद्दशमे स्यादित्याह— दशमकं वेति । तत्र लोम्नां चिरेणोद्गमनात्, तथा चोक्तम्—

'आयुष्यं तच्चतुर्थेऽह्नि स्याद्यत्तु क्षुरकर्मणा । प्रत्यायुष्यं यदुद्धारालोम्नां तद्दशमेऽहनि' इति ॥

एवमर्थं च सामान्येन त्रिः पक्षस्यालङ्कारकमेति नोक्तम्, अहीनमि ति । स्नानादिपञ्चकमविकलं स्यादित्यर्थः ॥ १७ ॥

सातत्याच्च संवृतकक्षास्वेदापनोदः ॥ १८ ॥

सातत्यादिति । सर्वदा कक्षां विवृत्यं स्थातव्यम्, यदा तु किञ्चित्कर्म कुर्वतस्संवृता स्यात्तदा संश्लेपाश्रिततमस्यां स्वेदः, तं संततं कर्पटेना- पनुदेद्, अन्यथा वैगन्ध्यमवैदग्ध्यं च जनयेत् ॥ १८ ॥

पूर्वाह्नापराह्नयोर्भोजनम् ॥ १९ ॥

पूर्वाह्नापराह्वयोरिति । दिनं रात्रिमष्टधा विभज्य पूर्वाह्णे त्रिभिर्भागैः कार्याण्यनुतिष्ठेत्, चतुर्थे स्नानादिकं कृत्वा भुञ्जीत, अपराह्णे च प- श्चिमे भागे बलाधानार्थं पुनर्भुञ्जीतेत्याचार्याणां मतमनुकमपि ज्ञेयम्, मतान्तरोपन्यासात् ॥ १९ ॥

सायं चारायणस्य ॥ २० ॥

सायमिति । पूर्वाह्णे प्रदोषे च चारायणस्य मतम्, न तथाऽपरा- ह्णे द्वितीयभोजनं बलमाधत्ते यथा रात्राविति, तथा चोक्तम्—

'अजीर्णे भोजनं यच्च यच्च जीर्णे न भुज्यते । रात्रौ न भुज्यते यच्च तेन जीर्यन्ति मानवाः' ॥ २० ॥

भोजनानन्तरं शुकसारिकाप्रलापनव्यापाराः, लावककुक्कु-