कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१ अध्याये ] प्रमाणकालभावरतावस्थापनप्रकरणम् । ७९

प्रशाम्यति, तद्यथा—चिरचण्डवेगायाः प्रकृतिस्थायाश्चिरतरवेगता मध्यवेगता च कालभावाभ्याम्, मध्यमध्यवेगायाश्चिरवेगता मन्दवेगता च, शीघ्रमन्दवेगाया मध्यवेगता मन्दतरवेगता च, इत्येवं शेषास्वपि षट्(१)सु योज्यम्, तद्विपरीतमुरारेषु द्वितीये रते प्रकृतिस्थैवं संक्रान्तिः, ततः शनैः शनैः संधुक्षणात्प्रवर्धमानरागवेगयोः स्वभेदापेक्षया तृतीयादिरतेषु शीघ्रतरतमवेगताऽऽदयश्चण्डतरतमवेगताऽऽदयश्च धर्माः यावच्छुक्रधातुक्षय इति स्त्रीपुंसयोस्तुल्ये धातुक्षये विशेषः ॥ ६८ ॥

यत्पुरुषस्यादौ धातोरेकगुणत्वाद्योषितश्च पश्चादष्टगुणत्वात्तदाह—

प्राक् च स्त्रीधातुक्षयात्पुरुषधातुक्षय इति प्रायोवादः ॥६९॥

प्राक्चेति । प्रायोवाद इति । न पुम्भिर्वामलोचना तृप्यतीति, प्रमाणान्तरसंक्रान्ति च योषितो जघनप्रसारणावहासाभ्यां पुरुषस्य च वृद्धिविधिना वक्ष्यति ॥ ६९ ॥

शीघ्रमध्यचिरवेगा नायिका इत्युक्तम् , काः पुनस्ता इत्याह—

मृदुत्वादपमृदुत्वान्निसर्गाच्चैव योषितः । प्राप्नुवन्त्याशु ताः प्रीतिमित्याचार्या व्यवस्थिताः ॥७०॥

निसर्गात्स्वभावतो या स्त्रियो मृद्वङ्गयः, अमृद्वङ्गयोऽपि याश्चुम्बनादिभिर्बाह्यैरान्तरैश्चाङ्गुलिकर्मादिभिरुपमृद्यन्ते ताः शीघ्रतरं प्रीतिं प्राप्नुवन्ति ताः शीघ्रवेगा इत्यर्थः, तद्विपर्ययेण मध्यचिरवेगा इत्यर्थ इत्युक्तं, तथा पुरुषोऽपीति, तत्र मृदुत्वं स्वाभाविकं लक्षणम्, शेषं कृत्रिमम्, इत्याचार्या व्यवस्थिता इति । सर्वेषामेतदेव मतमव्यभिचारित्वात् ॥ ७० ॥

एतावदेव युक्तानां व्याख्यातं सांप्रयोगिकम् । मन्दानामवबोधार्थं विस्तरोऽतः प्रवक्ष्यते ॥ ७१ ॥

रतावस्थापनमात्रेण सांप्रयोगिकं संक्षेपेण व्याख्यातम्, युक्ता हि प्राज्ञाः शास्त्रेण विदित्वाऽऽलिङ्गनादीनुपचारांनुत्प्रेक्ष्य योजयन्ति न मन्दबुद्धय इति तदवबोधनार्थं विस्तराभिधानम् ॥ ७१ ॥

---

(१) शीघ्रमध्यवेगाया, मध्यवेगता मन्दवेगता च । शीघ्रचण्डवेगाया, मध्यवेगते । मध्यमन्दवेगायाः, चिरवेगता मन्दतरवेगता च । मध्यचण्डवेगाया, चिरवेगता मध्यवेगता च । चिरमध्यवेगायाः, चिरतरवेगता मन्दवेगता च । चिरमन्दवेगायाः, चिरतरवेगता मन्दतरवेगता च । एतच्च स्वभावस्थाया योषितः प्रथमरते कालभावाभ्यां क्रमेण ज्ञेयम् ।