कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

३८ कर्पूरमञ्जरी इत्थं जायं अवअवगदा का वि सुंदेरमुद्दा मण्णे ताणं चलइदधणू णिच्चभिच्चो अणंगो ॥ ३३ ॥ अवि अ, एदाए— तहा रमणवित्थरो जह ण ठाइ कंचीलदा तहा १सिद्धिणतुंगिमा जह २णिपइ णाहिं ण हु । तहा णअणवह्निमा जह ण किंपि कण्णुप्पलं तहा अ मुहमुज्जलं दुस्ससिणी जहा पुण्णिमा ॥ ३४ ॥ देवी—अज्ज कविंजल ! पुच्छिअ जाण का एस त्ति । इत्थं यासामवयवगता कापि सौन्दर्यमुद्रा मन्ये तासां वलयितधनुर्नित्यभृत्योऽनङ्गः ॥ अवयवगतेति । सर्वाङ्गव्यापि सौन्दर्यमुद्रम् । नित्यभृत्य इति । भृत्यो यथा भर्त्राज्ञामन्तरेणापि तदाशयमेव विज्ञाय कार्यं कुरुते तथा कामिनीकटाक्षमात्रेणैव कामिनो वशी करोति काम इत्युत्प्रेक्षयोपमा ध्वन्यते । अत्र सारः । स यथा काव्य- प्रकाशे ( १०।११३ )—'उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत्सारः परावधिः ।' इति ॥ अपि च, एतस्याः— तथा रमणविस्तारो यथा न तिष्ठति काञ्चीलता तथा च स्तनतुङ्गिमा यथा नैति नाभि मुखम् । तथा नयनवह्निमा यथा न किमपि कर्णोत्पलं तथा च मुखमुज्ज्वलं द्विशशिनी यथा पूर्णिमा ॥ न क्षिमतीति न शोभापहमित्यर्थः । क्वचित् 'तुट्टिमा' इति पाठः । क्वचित् 'वह्निमा' इति। तदुभयमप्यप्रमाणम् । 'दृढस्थूलशब्दाभ्याम्' इति दृ. क्वचिद्- दृष्टत्वात् । द्विशशिनीति 'नद्यृतश्च' (पा. ५।४।१५३) इति न कप् । अनिर्देश्यात् । अद्भूतोपमया वपुषः परमाह्लादकत्वं ध्वन्यते । चरणत्रयेऽतिशयोक्तिहेतुः । चतुर्थे तूपमायाः कृत्याद्यप्रक्रमभङ्गः 'तदा अ मुहमुज्जलं जह ण उज्जलं संचनं' इति पठित्वा समाधेयः ॥ देवी— आर्य कपिञ्जल ! पृष्ट्वा जानीहि कैवेति । १ 'तहा थणतुंगिमा' इति पाठः । २ 'ण पर णांहि मुहं' इति टी०• ।