काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

१७२ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ सङ्ख्ययः ॥ उत्तानादिषु कर्त्तृषु ॥ * ॥ उत्तानः शेते, उत्तानशयः। अवमूर्द्धा शेते, अवमूर्द्धशयः ॥ गिरौ डश्छन्दसि ॥ * ॥ गिरौ शेते गिरिशः ॥ चरेष्टः ॥ १६ ॥ अधिकरण इति वर्त्तते। चरेर्धातोरधिकरणे सुबन्तउपपदे टप्रत्ययो भवति। कुरुषु चरतीति कुरुचरः। मद्रचरः। कुरुचरी। मद्रचरी। प्रत्ययान्तरकरणं ङीबर्थम् ॥ भिक्षासेनादायेषु च ॥ १७ ॥ अनधिकरणार्थ आरम्भः। भिक्षा सेना आदाय इत्येतेषूपपदेषु चरेर्धातो- ष्टप्रत्ययो भवति। भिक्षाचरः। सेनाचरः। आदायचरः ॥ पुरोग्रतोग्रेषु सर्त्तेः ॥ १८ ॥ पुरस् अग्रतस् अग्रे इत्येतेषूपपदेषु सर्त्तेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। पुरः सरति, पुरःसरः। अग्रतःसरः। अग्रेसरः ॥ पूर्वे कर्त्तरि ॥ १९ ॥ पूर्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे सर्त्तेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। पूर्वः सरतीति पूर्वसरः। कर्त्तरीति किम्। पूर्वं देशं सरति, पूर्वसारः ॥ कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु ॥ २० ॥ कर्मण्युपपदे करोतेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। हेतौ ताच्छील्ये आनु- लोम्ये च गम्यमाने। हेतुरैकान्तिकं कारणम्। ताच्छील्यं तत्स्वभावता। आनुलोम्यमनुकूलता। हेतौ तावत्। शोककरी कन्या। यशस्करी विद्या। कुलकरं धनम्। ताच्छील्ये। श्राद्धकरः। अर्घकरः। आनुलोम्ये। प्रैषकरः। वचनकरः। एतेष्विति किम्। कुम्भकारः। नगरकारः ॥ दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबहुनान्दी- किंलिपिलिबिवलिभक्तिकर्तृचित्रक्षेत्रसंख्या- जङ्घाबाह्वहर्यत्तद्धनुररुष्षु ॥ २१ ॥ कर्मणि सुपीति च द्वयमप्यनुवर्त्तते। तत्र यथायोगं सम्बन्धः। दिवा- दिषूपपदेषु करोतेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। अहेत्वाद्यर्थ आरम्भः। दिवाशब्दो ऽधिकरणवचनः सुपीत्यस्य विशेषणम्। दिवा करोति प्राणिनश्चेष्टायुक्तामिति, दिवाकरः। विभां करोतीति विभाकरः। निशाकरः। प्रभाकरः। भास्करः। सकारस्यनिपातनाद्विसर्जनीयजिह्वामूलीयो न भवतः। कारकरः। अन्तकरः। अनन्तकरः। आदिकरः। बहुकरः। नान्दीकरः। किंकरः। लिपिकरः। लिबिकरः। बलिकरः। भक्तिकरः। कर्त्तृकरः। चित्रकरः। क्षेत्रकरः। संख्या। एककरः। द्विकरः।