काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ ७६९

सम्राट् । स्वराट् । विराट् । राजभ्राजेः पदान्तार्थं ग्रहणं झलादिराभ्यामिटा पर्यवपद्यते । के चित्तु राष्ट्रिरिति क्विबन्तमिच्छन्ति । छकारान्तानाम् । प्रच्छ । प्रष्टा । प्रष्टुम् । प्रष्टव्यम् । शब्दप्राट् । छोः शूडनुनासिके चेत्यत्र क्ङितीत्य- नुवर्त्तते इति छग्रहणमिह क्रियते । शकारान्तानाम् । लिश्र् । लेष्टा । लेष्टुम् । लेष्टव्यम् । लिट् । विश्र् । वेष्टा । वेष्टुम् । वेष्टव्यम् । विट् ॥ एकाचो बशो भष् भषन्तस्य सध्वोः ॥ ३७ ॥ धातोरवयवो य एकाच् भषन्तः तदवयवस्य बशः स्थाने भष् आदेशो भवति झलि सकारे ध्वशब्दे च परतः पदान्ते च । बुध् । भोत्स्यन्ते । अभु- ध्वम् । अर्थभुत् । गुह् । निघोक्ष्यते । न्यघुक्षम् । पर्णघुट् । दुह् । धोक्ष्यते । अधुग्ध्वम् । गोधुक् । अगर्धोः । गृधेर्यङ्लुगन्तस्य लङि सिपि लघूपधगुणे कृते सिपो हल्ङ्यादिलोपे च धातोरवयवस्यैकाचो बशः स्थाने भभावस्ततो धकारस्य जश्त्वं दश्चेति रुत्वं रो रीति पूर्वरफस्य लोपः ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण इति दीर्घत्वम् । गर्दभयतेरप्रत्ययः । गर्द्धृपे । एकाच इति किम् । दामलिह- मिच्छति दामलिह्यति, दामलिह्यतेरप्रत्ययः । दामलिट् । असति ह्येकाच्ग्र- हणे धातोरित्येतद्बशो विशेषणं स्यात् । बश इति किम् । क्रुध् । क्रोत्स्यति । भषन्तस्येति किम् । दास्यति । सध्वोरिति किम् । बोढा । बोढुम् । बोढु- व्यम् । धकारस्य वकारोपसृष्टस्य ग्रहणं किम् । दार्दाद्वि । दध धारणेत्येतस्य यङ्लुकि लोटि हुझल्भ्यो हेर्धिीरिति धिभावे सत्येतद्भवति । यत्र चत्वारो बशः स्थानिनो भषादेशाश्चत्वार एव । तत्र संख्यातानुदेशे प्राप्ते डकारस्य स्थानिनो ऽभावाद् ढकारादेशो न भवति । आन्तर्यतो व्यवस्था विज्ञास्यते ॥ दधस्तथोश्च ॥ ३८ ॥ दध इति दधातिः कृतद्विर्वचनो निर्दिश्यते । तस्य भषन्तस्य बशः स्थाने भष् आदेशो भवति तकारथकारयोः परतश्चकारात् सध्वोश्च परतः । धत्तः । धत्थः । धत्से । धत्स्व । धद्ध्वम् । वचनसामर्थ्यादातो लोपस्य स्थानिवद्भावो न भवति । अभ्यासजश्त्वस्य चासिद्धत्वम् । तयोरिति किम् । आनन्तर्यात्सध्वो- रेव विज्ञायेत । चकारस्तयोरनुवृत्त्यर्थः । भषन्तस्येत्येव । दधाति ॥ झलां जशोऽन्ते ॥ ३९ ॥ झलां जश आदेशा भवन्ति पदस्यान्ते वर्त्तमानानाम् । वागत्र । श्वलिलत्र । अग्निचिदत्र । त्रिष्टुबत्र । अन्तग्रहणं झलीत्येतस्य निवृत्त्यर्थम् । वस्ता । वस्तव्यम् ॥ भषस्तथोर्धो ऽधः ॥ ४० ॥ भष उत्तरयोस्तकारथकारयोः स्थाने धकार आदेशो भवति । दधातिं वर्ज-