काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१४६	काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

धन्वन्तर्यादीनां पौर्वकालिकता

भारतीयआयुर्वेदविज्ञानस्रोतसो मूलोद्गममनुसन्धातुं दृष्टिमन्त्र्यालोचने—उपलभ्यमानायुर्वेदग्रन्थाचार्यतया ज्ञायमानानां धन्वन्तरिदिवोदासकाश्य पात्रेयाग्निवेशभेडसुश्रुतादीनामपि नार्वाचीनः समयः। धन्वन्तरेर्महाभारते, हरिवंशे, पुराणान्तरेषु (पृ. २९), मिलिन्दपह्रोपालीग्रन्थे (पृ. ३१), अयोधरजातके (पृ. ३१), चोल्लेखेन; भीमसेन पुत्रस्य दिवोदासस्य हरिवंशे, महाभारते, काठकसंहितायां, प्रतर्दनपितृत्वेन दिवोदासस्य कौषीतकि ब्राह्मणे, कौषीतक्युपनि’ षदि (पृ. २९), कातीयऋक्सर्वानुक्रमे, (पृ. ३०) महाभाष्ये च निर्देशेन; दिवोदासप्रतिष्ठापितत्वेन निर्दिष्टाया वाराणस्या महावग्गादावप्युल्लेखदर्शनेन (पृ. २९-३०), मारीचकाश्यपस्य महाभारते, ऋक्सर्वानुक्रमे, बृहद्देवतायाम् (पृ. १७) अथर्वसर्वानुक्रमे च निर्देशेन; भेडनिर्दिष्टस्य गान्धारस्य नग्नजितः ऐतरेयशतपथब्राह्मणयोः (पृ. ५१) निर्देशेन; भेडस्य आत्रेयान्तेवासितया गान्धारनग्नजित्साहित्येन च निर्देशेन; आत्रेयस्य मारीचकश्यपेन, सवाक्योद्धारमाचार्यतया भेडेन, कृष्णात्रेयनाम्ना च महाभारते निर्देशेन; भारद्वाजस्यापि महाभारते निर्देशेन च भारद्वाजधन्वन्तरिदिवोदासात्रेयमारीचकाश्यपनग्नजिद्दारुवाहवार्योविदानां सन्निकृष्टकालिकेन मिथः सम्बन्धेन एते उपनिषत्कालिका आचार्या इति तत्र तत्र पूर्वमुपदर्शितमस्ति । उपनिषत्कालविचारे पाश्चात्त्यविद्वन्मतानां पूर्वं (पृ. ३०) प्रदर्शितत्वेऽपि कौषीतक्यैतरेययोः B. C. 2500 इति चिन्तामणिविनायकमहाशयेन, ज्यौतिषगणनानुसारेण B. C. 1850-2900 इति दीक्षितमहाशयेन समर्थितमस्ति । पालीलेखतो महावग्गलेखतः सिंहलब्रह्मदेशीयोपकथातास्तब्बतीयमूल-लेखतोऽपि जीवकगुरोरात्रेय एवेति साधने प्रमाणानुपलम्भेन, आत्रेयस्य तक्षशिलोत्यानादुत्तरभवत्वे पाञ्चालगङ्गाद्वारपरिसरप्रदेशेषु बम्भ्रम्योपदिशता तेन विद्यापीठाभावेन प्रसिद्धियास्तक्षशिलाया अवश्यमुपादेयत्वेन प्रत्युत तन्नाम्नोऽप्यनु पादानेन, मारीचकश्यपेन गृह्यमाणनामतया च आत्रेयपुनर्वसोरनर्वाचीनत्वस्यावधारणेनापि तिब्बतीयोपकथामादाय जीवकगुरोरात्रेयो बुद्धसमकालिक इत्याशङ्का नावतिष्ठते। जीवकगुरोरात्रेयत्वाभ्युपगमेऽपि गोत्रनाम्ना व्यवहृतोऽन्य एव कोऽप्यात्रेयः स्यात्, न त्वात्रेयपुनर्वसुरिति च पूर्वं (पृ. ४०-४२-७९) निर्दिष्टमेव । जे. जे. मोदीम¹हाशयः सुश्रुतस्य B. C. 1500 समयं, डोरोथिया च्यापलिनमहा²शयो हिपोक्रिट्ससमयात् १२०० वर्षपूर्वं धन्वन्तरिसमयं वर्णयति। श्रीयुताक्षयकुमारमजूमदारमहाशयः जनकस्य विदेहराजस्य B. C. 2500, अगस्त्यस्य B. C. 2200 जाबालस्य B. C. 2000 जाजलेः B. C. 1900, पैलस्य B. C. 1800, कवथस्य B. C. 1800, धन्वन्तरेः B. C. 1600, भैमरथेर्दिवोदासस्य B. C. 1500 चरकसुश्रुतसंहितयोः B. C. 1400, 1500 समयं निर्देश³ति । ‘भारते भैषज्यविद्याऽपि बहोः पूर्वसमयादेवोन्नताऽऽसीत्’ इति F.E. Keay ⁴महाशयोऽपि ब्रवीति; ‘धर्म-दर्शन-विज्ञान-कला-सङ्गीत-भैषज्यविद्यासु B. C. 1500 तः B. C. 500 पर्यन्तं भारतस्य तुलनां स्पर्धो च कर्तुं योग्यं किमपि राष्ट्रान्तरं नासीत्’ J. C. इति च⁵टर्जीमहाशयोऽपि निरूपयति ॥

---

१. Writing about practical anatomy, i. e., dissection, Susruta, that famous Indian surgeon, and father of Indian surgery, who flourished in about 15th century B. C., has said ...... F. I. O. C. Vol. II P. 415-16.

२. Dhanvantari, the founder of Hindu Medical science, declared, about a dozen centuries before Hippocrates, that 'Health is positive-disease is negative', and how to turn the negative into positive was the Problem he set himself to solve.
Some Aspects of Hindu Medical Treatment P. 11; by Dorothea Chaplin.

३. The Hindu History by Akshaykumar Mazumdar P. 474-76, 791.

४. Medicine also received an early development in India as well as law.
Ancient Indian Education P. 42; by F. E. Keay.

५. In fact between the years 1500 and 500 B. C., the people of India were so far advanced in religion, metaphysics, philosophy, science, art, music; and medicine, that on other nation could stand as their rival, or complete with them in any of these branches of knowledge.
J. C. Chatterji. The Wisdom of the Hindus ed. by Brian Brown. P. XXV.