काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः १५९

प्राचीनशारीरावयवविज्ञाने रोगनिदानेऽपि विशेषान्तराणि बहुश उद्भावितान्यवलोक्यन्ते, श्रीयामिनीभूषणरायकविरत्नमहोदयेन रोगविनिश्चयशालाक्यविषप्रसूतिविषयाणि लघुतन्त्राणि निर्मितानि, डाक्टरबालकृष्णशिवराममुञ्जेमहाशयेनापि नेत्रचिकित्साविषये कोऽपि ग्रन्थः प्रकाशितो वर्तत इति संस्कृतभाषानिबद्धान् नवनिबन्धान् विलोक्य महदिदमाशास्थानमुदेति। जराजीर्णाऽपीयं भारतीयायुर्वेदविद्या जागरूकाणां सूक्ष्मधियामुद्योगिनां विप्रश्चितां भारतीयानामितरेषां च सहयोगिनामवलम्बरसायनेनैव च्यवन इव पुनर्यौवनमासादयिष्यतीत्याशास्यते। समयवशेन बहुषु विषयेषु वैज्ञानिक्या प्रगत्या, परिष्कृतया रासायनिकप्रक्रियया, नवोद्भावितैर्दूरवीक्षणान्तर्वीक्षणादियन्त्रविशेषैः, नवोन्मेषवतां तत्तद्देशविदुषां साक्षाल्लेखनिबन्धादिद्वारा वा मिथो विमर्शैः, शारीरावयवसूक्ष्मेक्षिकया, प्रत्यग्रविचारमयानां शतशो निबन्धानां प्रकाशनेन च पाश्चात्त्यविद्वद्भिर्ह्यद्यत्वे समुन्नतिपथमारोपिताया अनेकशाखाया भैषज्यविद्याया आलोचने प्राचीना भारतीयायुर्वेदविद्या केषाञ्चिद्विचारदृष्टौ स्थूलप्रतिभासमयी बालक्रीडामयी वा साम्प्रतं प्रतिभासतां नाम; परं दुर्गमगिरिनदीवनान्तरालदुष्करदेशान्तरोपगमतत्तद्द्विदन्तरसम्पर्कविमर्शविशेषे पुरासमये वनमृगसहवा-सिभिरब्ध्यन्त्रादिभौतिकसाधनविशेषैरपि केवलं प्रणिधानशक्तिनिशातन्तः प्रज्ञाबलावलम्बैः प्राचीनाचार्यैरात्रेयकश्यपधन्वन्त-र्यादिभिरुद्भाविता विचाराः, ये साम्प्रतिकोन्नततरविज्ञानपरिष्कृतदृष्टिभिरप्यद्यापि समाद्रियन्त एवेति महद्गौरवस्थानं समीक्ष्यते। भारतीयैरन्यैरपि एतद्विज्ञानसम्पदोऽधमर्णैरविस्मरणीय एषामनुग्रहः। ते ईदृशाः पूर्वे आचार्याः शतशः शिरोभिरभिनन्दनीया एवेति मे दृढः प्रत्ययः॥

प्राचीनग्रन्थानां विलोपो रक्षा च

दैवाद्युगादारभ्यार्याणां ज्ञानविज्ञानप्रवाहः संहिताब्राह्मणोपनिषत्सूत्रतन्त्रभाष्यटीकोपटीकानिबन्धादिरूपेणानेकशाखाभिः प्रवहन्नृष्याचार्यनिबन्धकारादीनां विचारधाराभिरुपबृंह्यमाणो मानवक्षेत्रं विष्वक् सरसीकरोति। येनाद्यत्वे तस्य विज्ञानस्य शतशो विभागाः, प्रतिविभागमनेके पूर्वाचार्याः, तेषां तारतम्यवन्तो विभिन्ना विचारा अप्यवगम्यन्ते। परम्, आर्याणां मूलसर्वस्वभूतस्याद्य-विज्ञानमहाकल्पतरोर्भगवतो वेदस्यापि कति शाखास्तदङ्गोपाङ्गान्यपि विच्छिन्नविकलाङ्गभावमापद्याद्यत्वे विलोपमुपागमन्। कति शाखा नामतोऽपि व्यलुप्यन्त। कासाञ्चित्संहिताब्राह्मणसूत्रादिषु क्वचित्किञ्चिदवशिष्यते। पूर्वेषां महर्षिप्रभृतीना-माचार्याणामुपदेशरूपा लेखा अपि विलोपमुपागमन्। केषाञ्चिदितराचार्यैः क्वचनोल्लिखिता मतविशेषा नाममात्राणि केवलमवशिष्यन्ते। हन्त कियतां नामान्यपि विलुप्तानि भवेयुः! ॥

किं बहुना, एकस्मिन्नपि विषये उपलभ्यमानस्यैकस्यापि पूर्वग्रन्थस्य पृष्ठपर्यावर्तने कियन्तः ततोऽपि पूर्वे, तैरनुस्मृताः, तैस्तदात्वे विज्ञातग्रन्थाः, परिशीलितविचारविशेषा आचार्याः केवलं नामतोऽस्माभिरिदानीं ज्ञायन्ते। यास्कनिरुक्ततोऽन्येऽपि वेदार्थनिर्वक्तारः, पाणिनीयसूत्रतः शाकल्यगालवगार्ग्यापिशलिकाश्यपस्फोटायनादयः पूर्वे वैयाकरणाचार्याः, पाराशर्य-कर्मन्दशिलालिकृशाश्वादयो भिक्षुनटसूत्रादिप्रस्थानान्तराचार्याश्च, कौटिलीयर्थशास्त्रतः पराशरोशनोविशालाक्षकौणपदन्त-भरद्वाजवातव्याधिबाहुदन्तीपुत्रपिशुनादयः पूर्वेऽर्थशास्त्राचार्याः, सायनीयवेदभाष्यतो मेधातिथिशाकपून्यग्निस्वाम्यादयः पूर्वे वेदव्याख्यातारः, पूर्वोत्तरमीमांसासूत्रतः आश्मरथ्यकाशकृत्स्नौडुलोमिबादरिप्रभृतयः पूर्वे वेदोपनिषदर्थमीमांसकाः, एवमुपलभ्यमानश्रौतस्मार्तदर्शनज्यौतिषादिग्रन्थेष्योऽपि सहस्रशः पूर्वे संहितातन्त्रसूत्रव्याख्याननिबन्धादिकर्तारो महर्षिप्रभृतयस्तत्तद्विषयाचार्याः केवलं नामशेषा विज्ञायन्ते। कियन्तो भारतीया दार्शनिकादयो बौद्धाश्च ग्रन्थाश्चीन-तिब्बतभाषयोरनुवादरूपेणैव लभ्यमानाः केवलं छायारूपेण वर्तन्ते। उपसहस्रवर्षपूर्वभूता अपि बौद्धग्रन्थाः शतश उच्छिन्नाः। इत्येवं श्रुतिस्मृत्यागमवेदाङ्गोपाङ्गदर्शनादिषु बौद्धार्हतादिसम्प्रदायान्तरेषु च हन्त क्व वा रोमहर्षणो महान् विप्लवो न! ॥

अस्मिन्नायुर्वेदीयविषयेऽपि उपलभ्यमानानामात्रेयसुश्रुतभेडसंहितानामस्याः काश्यपसंहितायाश्चोल्लेखतः काप्यवायोविद्ववामक-वैदेहकाङ्क्षायनहिरण्याक्षशौनकपाराशर्यगार्ग्यमाठरकौत्समौद्गल्यकुशिकसुभूतिमार्कण्डेयकरवीर्यप्रभृतयो बहवः प्राञ्च आयुर्वेदाचार्या ज्ञायन्ते, येषु केषाञ्चिद्वचनानि मतान्यपि तत्र तत्रोद्धृतान्युपलभ्यन्ते। क्व विलीनानि तेषां ग्रन्थरत्नानि। तेषां सर्वेषामुपलब्धिसम्भवे सङ्कलने महत्तम आयुर्वेदीयग्रन्थराशिः पुरो भवेत्। उपलभ्यमानद्वित्रग्रन्थानामन्तस्तलमवगाह्य पर्यालोचने प्रातिभज्ञानालोकोज्ज्वलाः