काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ११

इत्यादिमन्त्रलिङ्गेभ्यः शतश ओषधीनां संग्रहीतारो विप्रा भिषज आसन्, भिषजोऽपि न केवलमेकद्वाः, अपितु शतशः; ओषधित्वेन ज्ञाता लतादयोऽपि न विरलाः किन्तु सहस्रश आसन्नित्यवगमनेनातिपूर्वकालेऽपि शतश एतत्प्रस्थान-यायिभिर्महर्षिभिरवलम्ब्यमानस्तदीयं विज्ञानविशेषं विशदीकुर्वन्, उपयोगप्रक्रियां कार्त्स्न्येन निदर्शयन्, अशेषैः शृङ्खलितरूपैर्भैषज्यविषयैस्तदेकप्रधानताय सन्दृब्धोऽन्य एवायुर्वेदः पृथग्ग्रन्थरूपेणावस्थितः स्यात् । यतो विज्ञेयानां विषयविशेषाणां सूचनाः, तदुपयोगेन सञ्जातलाभानामितिवृत्तानि च वेदेषु तत्र तत्र विरलविकीर्णभावेनास्माभिर्लभ्यन्ते । वेदशब्देन समष्ट्यात्मनाऽवस्थितमाद्यज्ञानं, तत्सन्निकृष्टं व्यष्टिविशेषविज्ञानमुपवेदशब्देनावबोध्यते । गान्धर्वधनुष्यस्थापत्यादि-विज्ञानवद्व्यष्ट्यात्मनाऽवस्थितमायुष्यरक्षाविज्ञानमायुर्वेदशब्दोऽवबोधयति । सोऽयं प्राचीन आयुर्वेदो ब्रह्माश्वीन्द्रसंहितारूपेण पृथगात्मनाऽवस्थितः स्यात् । येन कैश्चनाचार्यैरुपवेदरूपेण, कश्यपेन पञ्चमवेदरूपेण निर्देशनमपि साधु सिध्यति । सोऽयं प्रत्नो मूलभूत आयुर्वेदः करालकालमुखप्रविष्टतया नै पृथगुपलभ्यते, केवलं वैदिकसंहितादिषु तत्र तत्र विरलविकीर्णभावमापन्नैः कैश्चनांशैः, सम्प्रदायपरम्परया केषाञ्चिन्महर्षिप्रभृतीनां लेखन्यामवतीर्णैः कैश्चनांशैरात्मलाभमवगमयति, प्रकाशं च ददाति ।

उपलभ्यमानायुर्वेदीयप्राचीनसंहितागतान् परिदृश्यमानवैदिकसाहित्यगतांश्चायुर्वेदीयविषयान् पुरो निधाय विमर्शेऽपि रोगाणां संज्ञाः, ओषधीनां नामानि, प्रयोगप्रक्रिया, निरूपणशैली च, बहुशो वैलक्षण्येन दृश्यन्ते । आर्षसंहितागतेषु विषयेषु वैदिकबिषयेभ्यः क्रमागता विकसितावस्थाऽपि विशेषविधया दृश्यते । भाषाशास्त्रदृष्टिरपि एवंरूपां परिवृत्तिं न स्वल्पान्तराले सम्भावयति । प्राचीनत्वेन संमानितानां सूत्रादिग्रन्थानामुपद्विसहस्रवर्षपूर्वतनानां कविलेखानां बौद्धसाहित्यानां, किं बहुना काश्यपात्रेयधन्वन्तरिलेखानाम्प्याधुनिकलेखैः सह तुलनायां लेखशैल्या भाषादृशा च यावदन्तरमुपलभ्यते, ततोऽप्यतिमात्रयाऽन्तरं वैदिकसंहितागतादायुर्वेदविषयादार्षसंहितागते तद्विषये समीक्ष्यते । सोऽयमीदृशो विशेषो बहोः समयस्यान्तरालमन्तरा न सम्भवति । यस्मिन् कस्मिन्नपि साहित्ये विज्ञानविकासः क्रमिक एव दृश्यते । आयुर्वेदीयविज्ञानेऽपि वैदिकसाहित्यात् संहितातन्त्रसाहित्ये विषयविकास उपलभ्यमानो बहुकालक्रमागतं पूर्वपरम्परामवलम्बते । वैदिकसंहितासाहित्यमनुब्राह्मणोप-निषत्कल्पसूत्रादिधारासु विरलतया वहन्नप्यायुर्वेदविज्ञानप्रवाहः स्वाचार्यपरम्पराप्रवाहपरिपोषमन्तरा प्राचीनार्षसंहितातन्त्रादिषु ज्ञानोदधिं कथमनुदर्शयेत् । तेन तत्र तत्र पूर्वाचार्यैरपि निर्दिष्ठानां नामशेषाणामन्येषामनिर्दिष्टानां नाम्नाऽपि विलुप्तानां च पूर्वतराचार्याणामौपदेशिकी विज्ञानपरम्परैव अस्मिन्नायुर्वेदीयविज्ञानप्रवाहे वैदिकं साहित्यं प्राचीनसंहिताश्चान्तरा सेतु रूपेण वर्तेत । अदृश्ययाऽप्यनया मध्यसेतुभूतया परम्परया अन्ततो गत्वा एकद्वसहस्रवर्षेभ्योऽप्यन्यूनयैव भवितव्यम् । “विविधानि शास्त्राणि भिषजां प्रचरन्ति लोके” इत्युल्लिखन्नत्रेयाचार्यः स्वसमयेऽप्याचार्यान्तरशास्त्रोपलम्भं दर्शयति । तेनात्रेयादिभ्यः पूर्वमप्याचार्यान्तराणां सत्त्वं स्फुटीभवति ॥

इहेदमनुसन्धेयं भवति, वैदिके आयुर्वेदीय विज्ञाने शल्यप्रक्रियायां शारीरकादिविभागान्तरेषु वा सूक्ष्मा अपि विचारविशेषाः समुन्मिषन्ति । औषधप्रक्रियायाः पर्यालोचने धातुरत्नरसादयस्तादात्विकीं प्रक्रियामनारूढाः, वनस्पत्यादीनि साधारणान्यैवौषधानि प्रायः प्रयुज्यमानानि विज्ञायन्ते । तत्रापि पूर्वोद्दिष्टमन्त्रलिङ्गाद्यालोचनेन जङ्गिडकुष्ठरोहिण्यपामार्गप्रभृतयःप्राय एकैकश एव पदार्थास्तत्तद्रोगोपशमाय प्रयुज्यमाना आसन्नित्यवगम्यते । कौशिकसूत्रकृदपि प्रायस्तथैवैकैकशं वस्तूनां मधुतैलघृतपिप्पलंकाष्ठादीनां तत्र तत्र रोगे उपयोगं दर्शयति । आलविसोलपराण्ट-भृङ्गराजादिपुष्परसलेप-नवनीतमिश्रकुष्ठपिष्टलेप-कथितदुग्धलाक्षापानादीन् द्वित्रवस्तु योगोपचारान् कतिपयानेवोल्लिखति । तत्तद्रोगाणां तत्तद्दोषहराणां वस्तूनां च यथा-वदवगमे यथावसरं परिहारोपायाः स्वयमूहितुं शक्यन्ते इति निध्याय मूलपरिभाषारूपेण विज्ञेयान् शास्त्रार्थानुपादाय वातिकपैत्तिकश्लैष्मिकतद्धरजीवनीय-बृंहणीयतर्पणीयसंशमनीयवृष्यादिरूपेण वर्गश ओषधीर्विभज्य मूलभूतानि निहरणसाधनानि पञ्चकर्माणि चैवमादीन् प्रधानविषयान् सङ्गृह्य तत्तत्संहिताकर्तृभिः सूत्रस्थानमादितो न्यबध्यत । तावताऽपि यथावद्विज्ञातेन विशुद्धप्रतिभानवता प्रणिधानकल्पितैर्यौगौषधै रोगाः परिहर्तुं शक्यन्त इति सूत्रस्थानमात्रमपि भैषज्यपर्याप्तं पूर्वरूपमिति वक्तुं न खलु न शक्यते । अद्यत्वेऽपि ग्राम्यपर्वतीयादिव्यवहारेषु