काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः | १३

---

आयुर्वेदीयमूलग्रन्थेभ्य इत्थं सम्प्रदायक्रमोऽवगम्यते—

ब्रह्मा
दक्षः
अश्विनौ
इन्द्रः

(सुश्रुतसंहितालेखात्)	(काश्यपसंहितालेखात्)	(चरकसंहितालेखात्)
धन्वन्तरिः	कश्यपवसिष्ठात्रिभृगवः	भरद्वाजः
दिवोदासः	एषां पुत्राः शिष्याश्च ।	आत्रेयपुनर्वसुः
सुश्रुतौपधेनव-		अग्निवेशभेड-
वैतरणौरभ्र-		जतूकर्णपराशर-
पौष्कलावतकरवीर्य-		हारीतक्षारपाणयः ।
गोपुररक्षितभोजादयः ।

अस्यां काश्यपसंहितायामुपदेशपरम्परानिदर्शने ‘स्वयम्भूर्ब्रह्माऽऽयुर्वेदमग्रेऽसृजद्, ततश्च तं पुण्यमायुर्वेदमश्विभ्यां कः प्रददौ, ताविन्द्राय, इन्द्र ऋषिभ्यश्चतुर्भ्यः कश्यपवसिष्ठात्रिभृगुभ्यः, ते पुत्रेभ्यः शिष्येभ्यश्च प्रददुहितार्थम्’ (पृ. ६१) इति लेखेन इन्द्रात् साक्षादेव कश्यपादिभिः पुरातनैर्महर्षिभिः प्रथमत एषा विद्या प्राप्ताऽवगम्यते । चरकोपक्रमग्रन्थे रोगैरुपद्रुतानां लोकानामुद्धारोपायस्य विवित्सया समवेतानां महर्षीणां प्रेरणया इन्द्रमुपेत्य तस्मादायुर्वेद मवाप्य प्रतिनिवृत्तो भरद्वाजो महर्षीनुपदिदेशेति निर्देशेन इन्द्रोपदिष्ट्वाद्भरद्वाजादेव महर्षीणामेतद्विद्याधिगमो लभ्यते । भरद्वाजो नाम आयुर्वेदविद्यायाः कश्चन प्राचीन आचार्यों ज्वरसमुच्चयादिषूद्धृतैस्तद्वचनैरप्यवगम्यते । महाभारतेऽपि वैद्यकाचार्यस्य भरद्वाजस्य निर्देशोऽस्ति । चरकसंहितायामुपक्रमोत्तरग्रन्थे भरद्वाजस्य द्विधोल्लेखो दृश्यते । वातकलाकलीये (च. सू. अ. १२), आत्रेयभद्रकाप्यीये (च. सू. अ. २६) च कुमारशिराभरद्वाजस्य मतं दर्शितमस्ति । स च भरद्वाजो विशेषणेन व्यावृत्तोऽन्य एवावगम्यते । एतदीयं मतमात्रेयेण प्रतिक्षिप्तं च । यज्जःपुरुषीये (च. सू. अ. २५), खुड्डीकागर्भावक्रान्तौ (च. शा. अ. ३) च अविशेषितस्य भरद्वाजस्य मतोल्लेखोऽस्ति । तत्रापि भरद्वाजमतमात्रेयेण प्रतिक्षेप्यकुक्षावेव निक्षिप्तमस्ति । उत्तरत्र (च. शा. अ. ३) प्रतिक्षिप्तेन भरद्वाजेन जिज्ञासया पृष्टे आत्रेयेण विशेषविवरणं प्रदत्तं चास्ति । नह्येवं निर्देशोऽस्यापि गुरुभावौचित्यं संगमयति । वातकलाकलीये ‘कुमारशिरा’ इति भरद्वाजविशेषणमात्रेयगुरुभरद्वाजनेषेधार्थम्’ इति, खुड्डीकागर्भावक्रान्तौ ‘भरद्वाजशब्देनेह नात्रेयगुरुरुच्यते किन्त्वन्य एव भरद्वाजगोत्रः कश्चित्’ इत्युल्लिखँट्टीकाकारश्चक्रपाणिरुभयत्रनिर्दिष्टस्य भरद्वाजस्य गुरुत्वाभावं स्पष्टं दर्शयति । चक्रपाण्युक्तदिशा गोत्रवाचकेन भरद्वाजशब्देनाभिधेयानां बहूनां सम्भवेन अत्रिपरम्पराप्राप्तविद्येनाप्यात्रेयेण कस्मान्निर्द्धरद्वाजादपि एतद्विद्याया ग्रहणस्य सम्भवेऽपि भरद्वाजस्योपदेशग्रहणं संमाननंतन्मतप्रतिष्ठापनं चावबोधयन्त्यात्रेयोक्तिः क्वाप्य-त्रात्रेयसंहितायामन्तरनुपलभ्यमाना संशयमावहति । तदेवमात्रेयगुरुत्वेन मन्यमानो भरद्वाजः कतम इति नैतावता निश्चेतुं शक्यते । काश्यपसंहितायां रोगाध्याये (पृ. ३९) केवलं कृष्णभरद्वाजस्योल्लेखोऽस्ति । सोऽपि सविशेषणो विभिन्नो भारद्वाजोऽवगम्यते । आयुर्वेदाध्ययनविधाने काश्यपीये (पृ. ५४) प्रजापत्यश्वीन्द्राणां सर्वप्रस्थानमपरमाचार्यस्य परमपुरुषावतारस्य धन्वन्तरेः, स्वप्रस्थानमूलाचार्यस्य कश्यपस्य स्वाहाकारदेवतात्वेन निर्देश इव आत्रेयसंहितायामपि (अ. वि. अ. ८) प्रजापत्यश्वीन्द्रधन्वन्तरीणामेव नामनिर्देशेन सह स्वाहाकारविधानमस्ति । तत्र सूत्रकारिणामृषीणामिति सामान्यतोऽप्युल्लेखेन ततो भरद्वाजस्यापि ग्रहणं सम्भवति । परं स्वकीयप्रस्थाने इन्द्रादनन्तराचार्यभावेन स्वस्यापि गुरुत्वेन च दृष्टस्यास्य विशेषतो नाम्ना ग्रहणं समुचितं किमित्युपेक्षितं स्यात् । यथा हि काश्यपीयोक्तौ कश्यपात्रिवासिष्ठभृगुषु इन्द्रस्य साक्षादौपदेशिकः सम्बन्धो