काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ४५

सुश्रुतः

सुश्रुतसंहिताया निर्माता सुश्रुताचार्यो विश्वामित्रपुत्र इति¹ सुश्रुतसंहितायामेवोक्तमस्ति । चक्रदत्तेनापि तट्टी² कायां तथैव निर्दिष्टमस्ति । महा³भारतेऽपि विश्वामित्रस्य पुत्रेषु सुश्रुतस्य नामोपलभ्यते । ऋग्वेदे तत्तन्मन्त्राणां द्रष्टा रामाय धनुर्विद्योपदेष्टा च विश्वामित्रो महर्षिरन्य एवं प्राचीनतरः स्यात् । सुश्रुतस्य औपनिषत्कालिकदिवोदासशिष्यत्वेनोल्लेखेन सुश्रुतसंहितायां कृष्ण⁴नामोपलम्भेन च दिवोदासवदौपनिषदे काले श्रीकृष्णोद्भवादुत्तरं जातस्य कश्यपात्रेयवद्धोत्रपरम्परागतस्य विश्वामित्रस्यात्मजोऽयं सुश्रुताचार्यः प्रतीयते । विश्वामित्रमुनिः स्वपुत्रं सुश्रुतं काशिराजधन्वन्तरि (दिवोदास) सकाशेऽध्ययनाय प्रैषयदिति भाव⁵प्रकाशेऽप्यस्ति । डल्लनव्याख्यायां विश्वामित्रनाम्नोद्धृतं वैद्यकविषयकं वचन⁶मपि लभ्यते । कोऽयं विश्वामित्र इति न सम्यक् परिचीयते ।

सुश्रुतसंहितायाः समयविचारे हैस (Haas) नामा पाश्चात्यविद्वान् सुश्रुतादयो द्वादशशताब्दीवर्तिन इति, श्रीयुत जोन्स विल्सनादयः (Jones, Wilson) नवमदशमशताब्दीवर्तिन इति, अन्येऽपि पञ्चमचतुर्थशताब्दीषु सुश्रुतस्य समय इत्यर्वागाकर्षणवचांसि जल्पन्ति ॥

‘‘⁷Sus'ruta seems to have lived not later than the fourth century A.D., as the Bower manuscript contains passages not only parallel but verbally agreeing with passages in the works of Caraka and Sus'ruta.’’

इत्थं म्याग्डोनल (Macdonell) महाशयो लिखति ॥

⁸In language and style, it (Sus'ruta) and the works resembling it with which I am acquainted manifestly exhibit a certain ffinity to the writings of Varaha Mihira इत्थं वेबर (Weber) महाशयोऽपि लिखति ॥

अ⁹न्ततो गत्वा हवर्ट गोवन (H. Gowen) नामको विद्वांस्तु सुश्रुतो नाम न कोऽपि बभूवेति बहवो जल्पन्ति । यदि कोऽपि स्यात्तदाऽपि साक्रेटिस एवेत्यपि मुक्तकण्ठं वदति ॥

तत्रैवमुपन्यस्यते—उपद्विसहस्रवर्षपूर्वतनस्य दार्शनिकस्यार्यनागा१०र्जुनस्य उपायहृदयं नाम दार्शनिकग्रन्थ उपलब्धः । भारते मूलसंस्कृतलेखानुपलम्भेऽपि पुरासमयाच्चीनभाषायां वर्तमानानुवादादस्मत्परममित्रेण श्रीयुततुच्चीमहाशयेन संस्कृतभाषायां

---

१. विश्वामित्रसुतः श्रीमान् सुश्रुतः परिपृच्छति । (सुश्रुतसंहिता उ. तं अ. ६६) ।
विश्वामित्रासुतं शिष्यमृषिं सुश्रुतमन्वशात् । (सुश्रुतसंहिता चि. अ. २) ।
२. अथ परमकारुणिको विश्वामित्रसुतः सुश्रुतः शल्यप्रधानमायुर्वेदतन्त्रं प्रणेतुमारब्धवान् (चक्रदत्ते) ।
३. आनुशासनिके पर्वणि ४ अध्याये ।
४. महेन्द्ररामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवामपि । तपसा तेजसा वापि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै ॥ (सुश्रुते चिकित्सास्थाने. अ. ३०)
५. अथ ज्ञानदृशा विश्वामित्रप्रभृतयोऽविदन् । अयं धन्वन्तरिः साक्षात्काशिराजोऽयमुच्यते ॥
विश्वामित्रो मुनिस्तेषु पुत्रं सुश्रुतमुक्तवान् । वत्स वाराणसीं गच्छ त्वं विश्वेश्वरवल्लभाम् ॥ (भावप्रकाशे)
६. ‘तथा चोक्तं विश्वामित्रेण—यावशूकस्य पानं तु कुलत्थक्षारवारिभिः’ (सु.टी. डल्हणः) ।
७. History of Sanskrit Literature by A. A. Macdonell p. 436.
८. History of Indian Literature by Weber p. 168.
९. By many Sus'ruta has been denied actual substance in the flesh, or has been identified with Socrates.
A History of Indian Literature. H. H. Gowen pp. 144-145.
१०. नागार्जुननामानोऽनेके विद्वांसः प्राक्तना उपलभ्यन्ते । नागार्जुनरचनारूपेणोपलब्धेषु कक्षपुट-योगशतक-तत्त्वप्रकाशिषु बहुषु ग्रन्थेषु कक्षपुटादिकौतुकग्रन्थानां प्रणेता सिद्धनागार्जुन इति विशेषनाम्ना व्यवह्रियते । वैद्यकविषये योगशतकं नाम प्राप्तप्रकाशमेव, यस्य तिब्बतभाषायामप्यनुवाद उपलभ्यते । नागार्जुनीय एवान्यः ‘‘चित्तानन्दपटीयसी’’ नाम