काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

४८ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

काशिकापद$^१$मञ्जरीन्यासकृदादीनां सुश्रुतस्य छात्राःसौश्रुताः, सुश्रुतापत्यं सौश्रुत' इति, क्वचन कस्यचित्सुश्रुतोऽपत्यं सौश्रुत इति च निर्वचनेन सुश्रुतशब्दात्सुश्रुच्छब्दाद्वा सौश्रुतशब्दस्यनिष्पादनाद्द्रोहोः समयात् पूर्वैरभिव्यकरणाचार्यैरपिसुश्रुत् सुश्रुत इत्युभावपि शब्दौ सौश्रुतशब्दप्रकृतितया स्वीकृतौ तदेप्रमाणीकुरुतः । कुतपसौश्रुता इति वार्तिकभाष्यकृद्वयां पार्थिवसौश्रुता इति गणपाठकृता च निर्दिष्टयोः शब्दयोः सुश्रुच्छब्दादेव सौश्रुतशब्दस्य निष्पत्तिर्नतु सुश्रुतशब्दादित्यत्र किन्नाम साधकम् ? पाणिनीयोपदेशरूपेणाभ्युपगते गणपाठे दृश्यमाना सब्दाः सर्वे पाणिनिनैव परिगणिता। इति न मे निर्बन्धः, समयविशेषेणापि कश्चन शब्दोऽनुप्रवेष्टुं शक्नोति; किन्तु पाणिनेःसन्निकृष्टाभ्यां विवरणकारिभ्यां प्राचीनाभ्यां भाष्यवार्तिकाराभ्यामपि सूत्रोदाहरणे प्रदर्शितो गणपाठे उपलभ्यमानः सौश्रुतशब्दो न पाणिनीय इति, विशेषवक्तव्याभावेन मध्ये मध्येऽव्याख्यातानि सूत्राणि भाष्येऽनुपादानेनापाणिनीयानीति च सन्देहनं साहसमेवानुरुन्धे। भाष्यकृताऽव्याख्यातानां बहुशः सूत्राणामपाणिनीयत्वोक्तौ तत्तदध्यायपादान्तर्गतसूत्रगणना वा कथं समन्वियात्। पाणिनीये कार्तकौजपादिगणे निर्द्दिष्टानां गणशब्दानामनुसन्धाने शेखरादिषु सौश्रुतपार्थिवा इति पाठलाभेन तदनुसरणे विभिन्नानां सौश्रुतानां पार्थिवानां च मिथः सम्बन्धोऽवगम्यते। पार्थिवशब्दादपि सौश्रुतशब्दस्य पूर्वप्रयोगस्य दर्शनेन तदात्वे सौश्रुतानां राजभिः संमाननं प्रतिष्ठा चासीदित्यनुमीयते। सौश्रुताः पार्थिवाश्चेति बहुवचनगर्भसमास एव सौश्रुतपार्थिवा इति निष्पत्त्या पाणिनिसमयेऽपि बहुशः सुश्रुतसंप्रदायानुयायिनो भिषजो बहुशः पार्थिवैः सह संबद्धा आसन्निति बहुवचनान्तपददानेन प्रत्याय्यते। सुश्रुतसंहितासूत्रस्थाने युक्त$^२$सेनीयाध्याये वैद्येन सर्वतो निरीक्ष्य नृपस्य रक्षणं, स्कन्धावारेऽपि साहित्येन वर्तनं, राज्ञाऽपि वैद्यस्य संमाननं विशेषतो विधीयते। सूत्र$^३$स्थानोपसंहारेऽप्येतच्छास्त्रं राज्ञां महात्मनां भैषज्यायाध्येतव्यमित्येतद्विद्याविदां राजभिः सह विशेषसम्बन्धोद्योत्यते। 'शतं ते राजन् भिषजः सहस्त्रम्' (ऋक् १. २४. ९) इति मन्त्रलिङ्गादपि पुराकालादेव राज्ञां भिषजां च मिथः संबन्धोऽवगम्यते। महा$^४$भारते कौटि लीयेऽपि साङ्ग्रामिके प्रसङ्गे विशेषतः शस्त्रचिकित्साविदां सहभावो निर्दिष्टोऽस्ति। यातूयातव्यासितादिसर्वावस्थासूपयोगितया शस्त्रास्त्रविमर्दवृत्तिभिःसेनापरिवृढैर्भूपतिभिः शल्यविद्यानिष्णातानां विशेषापेक्षा एकान्ततः समुचिता च। सुश्रुतस्य शल्यप्रस्थानाचार्यतया तत्साम्प्रतदायिकानां सौश्रुतानामपि पार्थिवैः सह नेदिष्ठं सम्बन्धमुपादाय प्रचलितः 'सौश्रुतपार्थिवाः' इति शब्दः पाणिनिना प्रवेशितो दृश्यमानस्तदात्वे च केवलं सुश्रुतस्य, अपितु तदनुयायिनां सौश्रुतानां शस्त्रवैद्यानामपि पूर्वतः प्रसिद्धिं, बाहुल्येन राजकुले प्रचारं चावगमयति। काशिकाद्यनुसारेण 'सौश्रुतपार्थवाः' इति पाठान्तरोपादाने सौश्रुतानां राजभिः सह सम्बन्धएतत्पददान्रावबुध्यत इत्यन्यदेतत्, परं सौश्रुतानां प्रसिद्धिरम्भेर्हितत्वं चास्मादपि शब्दात् प्रतीयत एव। व्याकरणलेखतःसुश्रुतो वैद्यकाचार्य इति विशेषतः परिच्छेदालाभेऽपि “सुश्रुतस्य छात्राः सुश्रुताः” इति सौश्रुतशब्दयोगार्थं कण्ठतो दर्शयतः

---

१. कार्तकौजपादयश्च (६. २. ३१)।
(क) सौश्रुतपार्थवाः सुश्रुतस्यं पृथेःश्च छात्राः (काशिका)।
सुश्रुतस्य छात्राः सौश्रुताः, पृथोश्छात्राः पार्थिवाः। (न्यासः)।
(ख) गोत्रान्तेवासिमाणवब्राह्मणेषु क्षेपे (६. २. ६९)।
भार्यासौश्रुतः सुश्रुतापत्यस्य भार्याप्रधानतयाऽऽक्षेपः॥ (काशिका)।
सुष्ठु शृणोतीति सुश्रुत् तस्यापत्यं सौश्रुतः (पदमञ्जरी)। सुश्रुतोऽपत्यं सौश्रुत इत्यण् । भार्याप्रधानं सौश्रुतोभार्यासौश्रुतः, सुश्रुतस्य भार्याप्रधानतयेत्यनेन समानाधिकरणेनात्र समास इति दर्शयति । सुश्रुतोऽपत्यमित्यनेनापि सौश्रुतस्याऽण्प्रत्ययान्तत्वम् (न्यासः)।
२. युक्तसेनस्य नृपतेः परानभिजिगीषतः। भिषजा रक्षणं कार्यं यथा तदुपदेक्ष्यते ॥
चिन्तयेन्नृपतिं वैद्यः श्रेयांसीच्छन्विचक्षणः । वेद्यो ध्वज इवाभाति नृपतद्विद्यपूजितः ॥ (सुश्रुते सूत्र. अ. ३४)
३. इमं विधिं योऽनुमतं महामुनेर्नृपर्षिमुख्यस्य पठेद्धि यत्नतः ।
स भूमिपालाय विधातुमौषधं महात्मनां चार्हति सूरिसत्तमः ॥ (सुश्रु. सूत्र. अ. ४६)
४. महाभारते उद्योगे १५१/१५२ अध्याययोः, भीष्मपर्वणि १२० अध्याये च।