काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

८२ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

एव तादृशा विषया दृश्यन्ते। विस्तृताः प्रस्थानान्तरीयविषया उत्तरतन्त्ररूपेण पुनरुपलभ्यमानाः पश्चात् पूरिता इत्यवगन्तुमौचित्येन उत्तरतन्त्रनाम्ना निर्दिश्यन्ते। लेखरचनाभेदेनापि निर्माणभेदोऽनुसन्धीयते। एवमेव काश्यपीयेऽपि खिलभागस्य पूर्वभागेन सहैव रचितत्वे पूर्वभागे प्रविष्टेषु ज्वरादिविषयेष्वेव खिलभागोक्तानां ज्वरादिविषयगतविशेषान्तराणामपि सहयोगेन एकपिण्डभावेन निरूपणौचित्ये विशेषान्तराणां खिलभागे पुनः कथनेन उपदेशस्थानसमयोपदेश्यव्यक्तिभेदाद्यवगमेन च पूर्वग्रन्थस्य खिलभागस्य च कर्तृभेदेन समयभेदेन वा रचनाविभेदोऽनुसन्धातुं शक्यते। ऋग्वेदादिष्वपि खिलरूपेण संयुक्तस्य भागस्य समयान्तरमङ्गीक्रियते विवेचकैः। अत्रापि खिलनाम्ना निर्देशोऽपि समयभेदं कर्तृभेदं चानुमापयति। 'तन्त्रंसखिलमुच्यते' इति संहिताकल्पाध्यायवाक्यदर्शनेन खिलभागसंहितायास्तस्या एव संहिताया वृद्धजीवकीयतन्त्रस्वरूपतामापन्नाया वृद्धजीवकीयतन्त्रत्वं, खिलभागीयविषयाणामपि काश्यपोपदेशात्मकत्वेनात्रानुस्यूततया सखिलस्यास्य ग्रन्थस्य संहितात्वं चोपपन्नं भवति। अत्र पूर्वभागे—

उपास्यमानमृषिभिः कश्यपं वृद्धजीवकः। चोदितो दारुवाहेन वेदनार्थेऽभ्यचोदयत् ।।
(पृ. ३३)

इति दारुवाहप्रेरितस्य वृद्धजीवकस्य कश्यपेनोपदेशनमवगम्यते। तदनुसारेण पूर्वभागे प्रायो बहुष्वध्यायेषु जीवकस्य प्रश्नः कश्यपस्य प्रतिवचनं चास्ति। वत्सस्य भृगुसन्ततितया वात्स्यस्य पूर्वपुरुषत्वेन निर्दिष्टस्य जीवकस्य भार्गवशब्देन सम्बोधनौचित्येऽपि केवलमेकत्र 'भार्गवास्थीनि....' (पृ. ७५) इति भार्गवशब्देन सम्बोधनमस्ति। अन्यत्र तु जीवकशब्देनैव सम्बोधनं दृश्यते। उत्तरभागे तु दारुवाहस्य नामोल्ले खो नास्ति। क्वचनैव जीवकशब्देन सम्बोधनं, प्रायो भार्गवशब्देन सम्बोधनं चास्ति। अन्तर्वत्नीचिकित्सितकुक्कुणकाध्यायादौ क्वचन जीवकभार्गवशब्दाभ्यां सम्बोधनं जीवकप्रश्नं च विहाय 'नृप ! नराधिप ! विशां पते !' इत्यादिरूपेण राज्ञः सम्बोधनानि सन्ति। एकत्र 'इति वार्योविदायेदं' इति (खि.स्थान.अ. १३) वार्योविदस्य कश्यपेनोपदेशनमप्युल्लिखितं दृश्यते। लेखरचनाया अनुसन्धाने पूर्वभागे प्रायो लेखप्रौढिः आर्षभावप्राचुर्यं विषयगाम्भीर्यं च दृश्यते, उत्तरभागे तु प्रायो विकसिता विषयाः, प्राञ्जला निरूपणप्रक्रिया च दृश्यते रेवतीकल्पचर्मदलजातकर्मोत्तरीयशूलचिकित्सिताध्यायादिषु क्वचन पूर्वभागानुरूपा प्रौढा आर्षी रचना विषयगम्भीरभावश्चोपलभ्यते। एवं दर्शनेन प्रायो दारुवाहप्रेरिताय जीवकाय कश्यपेन विहितानुपदेशान् प्राधान्येनोपादाय पूर्वभागः प्रौढप्रायप्रक्रियया, जीवकाय वार्योविदादिभ्योऽन्येभ्यश्चान्यत्रापि समये समये कश्यपोपदिष्टान् विषयानुपादायोत्तरभागो विकसितप्रायप्रक्रियया निबद्धः प्रतीयमानो लेखनीभेदं समयभेदं चानुमापयति। संहिताकल्पाध्यायोक्तौ वृद्धजीवकनिबद्धतन्त्रस्य कञ्चित्कालं लुप्तस्य प्राप्त्या वात्स्येन संस्करणस्य निर्देशोत्तरं—

स्थानेष्वष्टसु शाखायां यद्यन्नोक्तं प्रयोजनम्। तत्तद्भूयः प्रवक्ष्यामि खिलेषु निखिलेन ते ।।
(स.क.श्लो. २८)

इत्युक्तिर्हि वात्स्यस्यैव भवितुमर्हति। तेनाष्टास्थानात्मकमेव काश्यपसहितासंक्षेपरूपं वृद्धजीवकीयं पूर्वतन्त्रं, तत्रानुक्तान् सप्रयोजनानाचार्यान्तरग्रन्थेभ्य उपदेशपरम्परातश्चागतान् कश्यपोपदिष्टविषयानप्युपादाय वात्स्येनैव खिलभागरूपेणान्तेयोजना विहिता इति प्रतिभाति। वात्स्येनाय भागस्य योजनेऽपि काश्यपीयोपदेशानां शब्दतोऽर्थतश्चेतस्ततः सङ्ग्रहणेन उच्चावचरूपेणावस्थितेभ्यस्तत्तद्ग्रन्थान्तरगतेभ्यो लेखेभ्यो गृहीतानामंशानां विभिन्नभावेनात्र खिलभागे क्वचन प्रौढ्या क्वचन साधारणया च प्रक्रियया ग्रन्थलेखदर्शनंसुसङ्गतमेव। वार्योविदकाङ्क्षायनभारद्वाजदारुवाहहिरण्याक्षवैदेहानां पूर्वेषां तत्सामयिकानां चाचार्याणां मतानि निर्दिश्य वृद्धजीवकस्यापि मतविशेषो निर्दिष्टः। अस्य वृद्धजीवकस्य समसमयकान्तेवासितया तदीयमतस्यापि कश्यपेन स्वयं जीवकेन वा पूर्वपक्षश्रेण्यां निर्दिश्यमाने चरमसिद्धान्तरूपेण कश्यपमतनिर्देशनं सम्भवतु नाम, परं पश्चाद्वमनविरेचनाध्याये (सि.स्था.) कौत्सपाराशर्यवृद्धकाश्यपवैदेहवार्योविदानां प्राचां तादात्विकानां चाचार्याणां मतनिर्देशोत्तरं वात्स्यमतं निर्दिश्य सर्वेषामेषां पूर्ववादत्वेन चरमसिद्धान्ततया कश्यपमतनिर्देशस्थले प्रविष्टो वात्स्यः सिद्धान्तवादरूपेण