कथासरित्सागर : प्रथम खण्ड (लम्बक १ से ५)

२४८ कथासरित्सागर सच्छल्या व्यसृजद्राजा सोऽथ प्रत्ययितान् द्विजान्। गत्वा सुलक्षणा सा वा न वेत्यालोच्यतामिति ॥६८॥ तथेति ते द्विजा गत्वा तां दृष्ट्वैव वणिक्सुताम्। उन्मादिनीं ययुः क्षोभं सद्यः सञ्जातमन्मथाः ॥६९॥ राजास्यां परिणीतायामवश्यमनास्त्यजेत्। राजकार्याणि नश्येच्च सर्वं तस्मात्किमेतया ॥७०॥ इति च प्रकृतिं प्राप्ता द्विजा सम्मन्त्र्य ते गताः। कुलक्षणा सा कस्येति मिथ्या राजानमब्रुवन् ॥७१॥ ततो राज्ञा परित्यक्तां स सोन्मादिनीं वणिक्। तत्सेनापत्ये प्रादादन्तर्जात्यभिमानिनाम् ॥७२॥ भर्तुःवेश्मनि हर्म्यस्था साथ जातु समागतम्। राजानं येन मार्गेण बुद्ध्वात्मानमदर्शयत् ॥७३॥ दृष्ट्वैव च स तां राजा जगत्सम्मोहनौषधिम्। प्रयुक्तामिव कामेन जातोन्माद इवाभवत् ॥७४॥ गत्वा स्वभवनं ज्ञात्वा तां च पूर्वावधीरिताम्। उन्मना ज्वरसन्तापपीडां गाढमवाप सः ॥७५॥ सा दासी न परस्त्री' ति गृह्यतां यदि वाप्यहम्। त्यजामि तां देवकुले स्वीकरोतु ततः प्रभुः ॥७६॥ इति तेन च तद्भर्त्रा स्वसेनापतिना ततः। अभ्यर्थ्यमानो यत्नेन जगादैव स भूपतिः ॥७७॥ माहुः परस्त्रीभावास्ये त्वं वा त्यक्ष्यसि तां यदि। ततो नङ्क्ष्यति ते धर्मो दण्ड्यो मे च भविष्यसि ॥७८॥ सन्द्रुध्या मन्त्रिणोऽन्यं च तूष्णीमासन्स च क्रमात्। स्मरज्वरेण तेनैव नृपः पञ्चत्वमाययौ ॥७९॥ एव स राजा नष्टोऽभूद्धीरोऽप्युन्मादिनीं विना। विना वासवदत्तां तु वत्सराजः कथं भवेत् ॥८०॥ १. अत्र प्राचीन भारते प्रचलिताया देवदासित्व प्रथाया आभास उपलभ्यते साम्प्रतमपि दक्षिणदेशे उत्कलेऽपि सैषा प्रथा दृश्यते।