काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये चतुर्दशोऽध्यायः। ८१ उत्सेच्या कलशीभिरञ्जलिपुटैर्ग्राह्या मृणालाङ्कुरैः पातव्या च शशिन्यमुग्धविभवे सा वर्त्तते चन्द्रिका ॥” द्रव्यस्य सतोऽनिबन्धनम् । तद्यथा—कृष्णपक्षे सत्या अपि ज्यो- त्स्नायाः, शुक्लपक्षे त्वन्धकारस्य । तयोः प्रथमम्— “ददृशाते जनैस्तत्र यात्रायां सकुतूहलैः । 5 बलभद्रप्रलम्बघ्नौ पक्षाविव सितासितौ ॥” द्वितीयम्—“मासि मासि समा ज्योत्स्ना पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । तत्रैकः शुक्लतां यातो यशः पुण्यैरवाप्यते ॥” द्रव्यनियमः । तद्यथा—मलय एव चन्दनस्थानं, हिमवानेव भूर्- जोत्पत्तिस्थानम् । 10 तत्र प्रथमः—“तापापहारचतुरो नागावासः सुरप्रियः । नान्यत्र मलयादद्रेर्दृश्यते चन्दनद्रुमः ॥” द्वितीयः— “न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुञ्जरबिन्दुशोणाः । व्रजन्ति विद्याधरसुन्दरीणा- 15 मनङ्गलेखक्रिययोपयोगम् ॥” प्रकीर्णकद्रव्यकविसमयस्तु तद्यथा—क्षीरक्षारसमुद्रयोरैक्यं, सागरमहासमुद्रयोश्च । तयोः प्रथमः—“शेतां हरिर्भवतु रत्नमनन्तमन्त- र्लक्ष्मीप्रसूतिरिति नो विवदामहे हे(ऽब्धे) । 20 हा दूरदूरसपयस्तृषितस्य जन्तोः ३किं त्वन्न(न्न) कूपपयसः स मरोजंघन्यः ॥” द्वितीयः—“रङ्गतत्तरङ्गभ्रूभङ्गैस्तर्जयन्तीमिवापगाः । स ददर्श पुरो गङ्गां सससागरवल्लभाम् ॥” असतोऽपि क्रियार्थस्य निबन्धनम् । यथा—चक्रवाकमिथुनस्य 25 निशि भिन्नतटाश्रयणं, चकोराणां चन्द्रिकापानं च । १ V उत्सेक्या. २ V ऽद्भो. ३ V किन्वस्ति सिक्त. ११