काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

ELEVENTH ADHYĀYA 218 ll. 16-23. These are instances where later writers have borrowed the same verse composed by earlier authors after changing only one pāda which may either be the 3rd or 4th. This also comes under the list of borrowings. The verse अरण्ये निर्जने etc. is quoted from the Nāradasmṛti, 2. 30. For साहस. cf. सहसा क्रियते कर्म यत्किञ्चिद्बलदर्पितैः । तत्साहसमिति प्रोक्तं सहो बलमिहोच्यते ॥ मनुष्यमारणं स्तेयं परदाराभिमर्शनम्। पारुष्यं द्विविधं ज्ञेयं साहसं च चतुर्विधम् ॥ Nāradasmṛti. 14, 1-2. Page. 60. *[ l. 9. कुमुदवनमपश्रि. ( माघ. XI. 64 ). ] ll. 1-16. In striking contrast to the above citations of plagiarisms, Rājaśekhara treats of here one peculiar case which he considers as original even though there is promiscuous borrowing. In the fourth verse, three pādas are taken from three different verses mentioned above and are connected with one pāda which alone is composed by the author. *[ l. 18. या व्यापारवती. ध्वन्यालोक III. आनन्दवर्धन says that the verse is his own. For अन्यथाकरण of पद and पाद, cf. अपरे पुनः पठितिमन्यथा कथयन्ति ॥ पदपादार्धभाषामान्यथाकरणेन यः । पाठः पूर्वेक्तसूक्तस्य पठितिं तां प्रचक्षते ॥ तत्र पदान्यथाकरणं द्विधा —प्रकृतितो विभक्तितश्च ॥ तत्र प्रकृतितो यथा— असकलहसितत्वात् क्षालितानीव कान्त्या मुकुलितनयनत्वाद्व्यक्तकर्णोत्पलानि । पिबतु(ति)मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥ अत्र त्वयीत्यस्य स्थाने यदा मयीति पठ्यते तदैतत्प्रार्थनावाक्यमपि अनुमतिवाक्यं भवति ॥ पादान्यथाकरणत्वेन यथा,— एकान्ते विजने रात्रावन्तर्वेश्मनि साहसे । न्यासापह्नवे चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥