काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

and only three verses from this work are now available. The two verses असकलहसितत्वात् etc. are cited here as an example of पदैकदेशो Funeral, and a third is quoted by Kṣemendra in his Aucityavicāracarcā and these three belong to the work of Kālidāsa's Kuntaleśvaradautya. The conclusions drawn from an analysis of the three verses in question, are given above and the verses are quoted below for ready reference, from the Śṛṅgāraprakāśa of Bhojadeva and the Aucityavicāracarcā of Kṣemendra, along with explanatory notes as found in the respective works. 'अथ नैयायिकी-यत्र पूर्वोक्तमेव वाक्यमर्थान्तरे वक्त्रादिभिरूहयित्वा निवेश्यते तामूहनैयायि- कीमामनन्ति । तद्यथा—कालिदासः 'किं कुन्तलेश्वरः करोति' इति विक्रमादित्येन पृष्टः उक्तवान्— असकलहसितत्वात् क्षालितानीव कान्त्या मुकुलितनयनत्वाद्व्यक्तकर्णोत्पलानि । पिबति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥ इदमेवोहयित्वा विक्रमादित्यः प्रत्युवाच । पिबति(तु)मधु सुगन्धीन्याननानि प्रियाणां मयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥ शृङ्गारप्रकाश. प्र. ८ The conversation as quoted above, between Vikramāditya and Kālidāsa regarding the attitude of Kuntaleśvara appears to have been recorded in the work Kuntaleśvaradautya of Kālidāsa from which Bhojadeva seems to have quoted in order to illustrate the ऊहनैयायिकी. This is further supported by a verse quoted from the same work and the explanations thereon given by Kṣemendra. The passage runs thus:— अधिकरणौचित्यं यथा-कुन्तलेश्वरदौत्ये कालिदासः— इह निवसति मेरुः शेखरः क्ष्माधराणां इह विनिहितभाराः सागराः सप्त चान्ये । इदमहिपतिभोगस्तंभविश्राम्यमानं धरणितलमिहैव स्थानमस्मद्विधानाम् ॥ अत्र महाराजदूतोऽपि सामन्तास्थाने स्वप्रभुसमुचितगौरवपूजार्हमासनमनासाद्य कार्यवशेन भूमावेवोपविष्टः प्रागल्भ्यगाम्भीर्येणैवं ब्रूते-यथाऽस्मद्विधानां वसुधातल एव भुजगपतिभोगस्तंभप्राग्भार- निष्कम्पे धरासने स्थानं युक्तम् । यस्मादिहैव मेरुरचलचक्रवर्ती समुपविष्टः । सप्तमहान्धयश्च । तत्तुल्य- तैवास्माकमिति औचित्यमधिकरणपदसंबद्धमेव. p. 139. From this statement of Kṣemendra: महाराजदूतोपि सामन्तास्थाने स्वप्रभुसमुचितगौरवपूजार्हमासनमनासाद्य कार्यवशेन भूमावेवोपविष्टः etc. it may be sur-