काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

SEVENTEENTH ADHYĀYA 241 God Keśava assumed the form of a small stone in the hand of Agastya when he commenced drinking the water of the seven oceans, lest Agastya may drink him too. Page. 92. *[l. 1. For देवेनाम्बुजजन्मना. MSS. of विवेक read ब्रह्मणा पुण्यकर्मणा.] ll. 1-7. For a detailed description of जम्बूद्वीप see the Vāyu purāṇa chapter 34 from which this portion of the Kāvyamīmāṁsā seems to have been drawn. *[l. 13. चक्रवर्तिक्षेत्र, cf. देशः पृथिवी तस्यां हिमवत्समुद्रान्तरमुदीचीनं योजनसहस्र- परिमाणमतिर्यक्चक्रवर्तिक्षेत्रम्। Kauṭilya's Arthaśāstra p. 338.] ll. 8-17. Compare the version in the Vāyupurāṇa with the description of Bhāratavarṣa here:— भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदाः प्रकीर्तिताः । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ॥ इन्द्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रपर्णी गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वरुणः ॥ अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरम् ॥ आयतो ह्याकुमारिक्यादागङ्गाप्रभवाच्च वै ।

• • • + यस्त्वयं नवमो द्वीपः तिर्यगायत उच्यते । कृत्स्नं जयति यो ह्येनं स सम्राडिति कीर्त्यते ॥

सप्त चास्मिन् सुपर्वाणो विश्रुताः कुलपर्वताः । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तेते कुलपर्वताः ॥ Vāyupurāṇa. Chapter 45, 78-88. The similarity is so remarkable as to leave very little room for doubting that the description of Bhāratavarṣa, as given here, is wholly based on the information supplied by the Vāyupurāṇa. Page. 93. l. 4. घनसार=camphor. l. 6. गौः=a house. मुनिपुङ्गव=Agastya. l. 17. cf. Manusmṛti:— आ समुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योः आर्यावर्तं विदुर्बुधाः ॥ 2-22 ३१