काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

SEVENTEENTH ADHYĀYA 249 देशः । सप्ततिसहस्राणि गुर्जरो देशः पारतश्च । अह्वडलक्षाणि ब्राह्मणपाटकम् । नवलक्षाणि डाहलाः । अष्टादशलक्षाणि द्विनवत्यधिकानि मालवो देशः । षट्त्रिंशल्लक्षाणि कान्यकुब्जः । अनन्तरमुत्तरापथं दक्षिणापथं चेति । Hemacandra in his अभिधानचिन्तामणि explains the names of countries as follows:— प्राग्ज्योतिषाः कामरूपा मालवाः स्युरवन्तयः । त्रैपुरास्तु डाहलाः स्युश्चैद्यास्ते चेदयश्च ते ॥ वङ्गास्तु हरिकेलीया अङ्गाश्चम्पोपलक्षिताः । साल्वास्तु कारकुक्षीया मरवस्तु दशेरकाः ॥ जालन्धरास्त्रिगर्त्ताः स्युः तायिकास्तार्जिकाभिधाः कश्मीरास्तु मधुमताः सारस्वता विकर्णिकाः ॥ वाहीकाष्टकनामानः वाल्हीका बाल्हिकाद्वयाः । तुरुष्कास्तु साखयः स्युः कारूषास्तु बृहद्गृहाः ॥ लम्पाकास्तु मुरुण्डाः स्युः गांवीरास्तु कुमालकाः । प्रत्यग्रथास्त्वहिच्छत्राः कीकटा मगधाद्वयाः ॥ औड्राः केरलपर्यायाः कुन्तला उपहालकाः । अभिधानचिन्तामणि. 4. 22-27. Jayamangala in his commentary on the वात्स्यायनकामसूत्र locates the various countries as under:— वङ्गा लौहित्यात् पूर्वेण । अङ्गा महानद्याः पूर्वेण । कलिङ्गा गौडविषयाद्दक्षिणेन । वाहीकदेश्या उत्तरापथिकाः । आवन्तिका उज्जयिनीदेशभवाः । ता एवापरमालव्यः । पश्चिमसमुद्रसमीपे- ऽपरान्तदेशः । अपरमालवपश्चिमेन लाटविषयः । नर्मदाया दक्षिणेन देशो दक्षिणापथः । तत्र कर्णाट- विषयात् पूर्वेणान्ध्रविषयः । नर्मदाकर्णाटविषययोर्मध्ये महाराष्ट्रविषयः । कर्णाटविषयाद्दक्षिणेन द्रवि- डविषयः । कोङ्कणविषयात् पूर्वेण वनवासविषयः । For the description of the countries lying on the way from Ceylon to Ayodhya, see his own बालरामायण (X, 26-96). For the modern equivalents of these places, see Cunningham's 'The Ancient Geography of India', 'The Geographical Dictionary of Ancient and Mediæval India" by N. L. Dey, and "The Original Inhabitants of India" by G. Oppert. For products cf. स्थलपथो हैमवतो दक्षिणापथाच्छ्रेयान्, हस्त्यश्वगन्धदन्ता- जिनरूप्यसुवर्णपण्यास्सारवत्तराः इत्याचार्याः । न इति कौटिल्यः । कम्बलाजिनाश्वपण्यवर्जाः शङ्खवज्रमणिमुक्तासुवर्णपण्याश्च प्रभूततरा दक्षिणापथे । कौटिलीय अर्थशास्त्र p. 298. ] ३२