काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

६ काव्यमीमांसायाम्

तां विरिञ्चः प्रोवाच ‘पुत्रं ते सृजामि’ [इति]। अथैषा काव्यपुरुषं सुषुवे। सोऽभ्युत्थाय सपादोपग्रहं छन्दस्वतीं वाचमुदीचरत्। “यदेतद्वाङ्मयं विश्वमर्थमूर्त्त्या विवर्त्तते। सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावकौ॥” [इति] तामाम्नायददृष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रां देवी ससम्भ्र- ममङ्कपर्येङ्कनादाय तमुदलापयत्। “वत्स सच्छन्दस्काया गिरः प्रणे- तर्वाङ्मयमातरमपि मातरं मां विजयसे। प्रशस्यतमं चेदमुदाहरन्ति यदुत ‘पुत्रात्पराजयो द्वितीयं पुत्रजन्म’ इति। त्वत्तः पूर्वे हि विद्वांसो गद्यं ददृशुर्न पद्यम्। त्वदुपज्ञमथातः छन्दस्वद्वचः प्रवर्त्स्यति। अहो श्लाघनीयोऽसि। शब्दार्थौ ते शरीरं, संस्कृतं मुखं, प्राकृतं बाहुः, जघनमपभ्रंशः, पैशाचं पादौ, उरो मिश्रम्। समः प्रसन्नो मधुर उदार ओजस्वी चासि। उक्तिचणं च ते वचः, रस आत्मा, रोमाणि छन्दांसि, प्रश्नोत्तरप्रवह्लिकादिकं च वाक्केलिः, अनुप्रासोपमादयश्च त्वामलङ्कु- र्वन्ति। भविष्यतोऽर्थस्याभिधात्री श्रुतिरपि भवन्तमभिष्टौति॥ “चत्वारि शृङ्गास्त्र(त्र)योऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासोऽस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्यमा(र्याँ आ)विवेश॥” इति तथापि संवृणु प्रगल्भस्य पुंसः कर्म। बालोचितं चेष्टस्व” इति निगद्य निवेश्य चैनमनोकहाश्रयिणि गण्डशैलनततल्पे स्नातुमभ्र- गङ्गां जगाम। तावच्च कुशान् समिधश्च समाहर्त्तुं निःसृतो महामुनि- रुशना परिवृत्ते पूषण्यूष्मोपप्लुतं तमद्राक्षीत्। कस्यायमनाथो बाल इति चिन्तयन्स्वमाश्रमपदमनैषीत्। क्षणादाश्वस्तश्च स सारस्वतेय- स्तस्मै छन्दस्वतीं वाचं समचारयत्। अकस्माद्विस्मापयन्स चाभ्युवाच। “या दुग्धाऽपि न दुग्धेव कविदोग्धृभिरन्वहम्। हृदि नः सन्निधत्तां सा सूक्तिधेनुः सरस्वती॥” इति॥ तत्पूर्वकमध्येतृणां च सुमेधस्त्वमादिदेश। ततः प्रभृति तमुशनसं सन्तः कविरित्याचक्षते। तदुपचाराच्च कवयः कवय इति लोक-

---

१ B विरंचः.