काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

४२ काव्यमीमांसायाम्

नवमोऽध्यायः अर्थव्याप्तिः ।

“स त्रिधा” इति द्रौहिणिः, दिव्यो, दिव्यमानुषो, मानुषश्च । “सप्तधा” इति यायावरीयः; पातालीयो, मर्त्यपातालीयो, दिव्य- पातालीयो, दिव्यमर्त्यपातालीयश्च । तत्र दिव्यः— “स्मृत्वा यन्निजवारवासगतया वीणासमं तुम्बरो- रुद्गीतं नलकूबरस्य विरहादुत्कण्ठुलं रम्भया । तेनैरावणकर्णचापलमुषा शक्रोऽपि निद्रां जह- द्भूयः कारित एव हासिनि शचीवक्त्रे दृशां सम्भ्रमम् ॥” दिव्यमानुषस्तु चतुर्द्धा । दिव्यस्य मर्त्यागमने, मर्त्यस्य च स्वर्ग- गमन इत्येको भेदः । दिव्यस्य मर्त्यभावे, मर्त्यस्य च दिव्यभाव इति द्वितीयः । दिव्येतिवृत्तपरिकल्पनया तृतीयः । प्रभावाविर्भूतदिव्य- रूपतया चतुर्थः । तत्र दिव्यस्य मर्त्यागमनम्— “श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जग- ज्जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि । वसन्ददर्शावतरन्तमम्बरा- द्धिरण्मगर्भाङ्गभुवं मुनिं हरिः ॥” मर्त्यस्य स्वर्गगमनम्— “पाण्डोर्नन्दन नन्दनं वनमिदं सङ्कल्पजैः सीधुभिः कृत्तापानककेलि कल्पनतरुषु द्वन्द्वैः सुधालेहिनाम् । अप्यत्रेन्दुशिलालवालवलयं सन्तानकानां तले ज्योत्स्नासङ्गलदच्छनिर्झरजलैर्यत्रं विना पूर्यते ॥” दिव्यस्य मर्त्यभावः—“इति विकसति तस्मिन्नन्ववाये यदूनां समजनि वसुदेवो देवकी यत्कलत्रम् । किमपरमथ तस्मात्षोडशस्त्रीसहस्र- प्रणिहितपरिरम्भः पद्मनाभो बभूव ॥”

---

१ V A कण्ठुलं, V B कण्ठलं. २ A जलं. ३ A पूर्ज्यते.