काव्यप्रकाश (आचार्य मम्मट - सम्पूर्ण १० उल्लास सटीक)

52 KĀVYAPRAKĀŚA रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितादयोलंकाराः । ते च गुणीभूतव्यङ्ग्या- भिधाने उदाहरिष्यन्ते ॥ २६ ॥ तत्र रसस्वरूपमाह- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥ २७ ॥ विभावा अनुभावास्तत् कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥ २८ ॥ उक्तं हि भरतेन “विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद् रसनिष्पत्तिः” इति । एतद्विवृण्वते— “विभावैर्ललनोद्यानादिभिरालम्बनोद्दीपन- कारणैः रत्यादिको भावो जनितः अनुभावैः कटाक्षभुजाक्षेपप्रभृ- तिभिः कार्यैः प्रतितियोग्यः कृतः व्यभिचारिभिर्निर्वेदादिभिः सहकारिभिरुपचितो मुख्यया वृत्त्या रामादावनुकार्ये तद्रूपसंधा- नान्नर्तकेपि प्रतीयमानो रसः” इति भट्टलोल्लटप्रभृतयः । subordinate factor], (c) ‘ūrjasvi’ (Forceful) [where the aberration of Passion forms the subordinate factor], (d) ‘Samāhita’ Quiescent [where the allayment of emotion forms the subordinate factor].—Instances of these are to be cited under the sections dealing with ‘Poetry of Sub- ordinated Suggestion’ (under Chapter V). 26. The author now describes the nature of ‘Passion’— Text—What are known, in ordinary language, as (a) ‘causes’ (b) ‘effects’ and (c) ‘auxiliaries’ of the ‘latent emotion’ of Love and the like,—come to be spoken of as (a) ‘excitants’, (b) ‘ensuants’ and (c) ‘variants’, when found in Drama and Poetry; and when the latent emotion comes to be manifested by these, it is known as ‘Rasa’, ‘Passion’.—(27-28).