किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् । ८३

अत्रास्थिरप्राणत्यागेन स्थिरयशस्वीकारामिधानान्न्यूनाधिकविनिमयरूपः परिवृत्त्यलङ्कारः। तदुक्तं काव्यप्रकाशे—'परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः' इति ॥

अन्वयः—अभिमानधनस्य, गत्वरैः, असुभिः स्यास्नु, यशः, चिचीषतः, अचिरांशुविलासचञ्चला लक्ष्मीः आनुषङ्गिकं, फलं, ननु ॥ १९ ॥

सुधा—अभिमानधनस्य = गौरवरक्षणैकलक्ष्यस्य, वा वैरनिर्यातनावमात्रविकलस्येत्यर्थः गत्वरैः = गमनशीलैः, अस्यायिभिरिति यावत् । असुभिः = प्राणैः, स्यास्नु = स्थिरम् सदा वर्तमानमित्यर्थः । यशः = कीर्त्तिम् चिचीषतः = संग्रहीतुमिच्छतः, अचिरांशुविलासचञ्चला=विद्युत्स्फुरणवच्चपला, लक्ष्मीः=राजलक्ष्मीः, आनुषङ्गिकम्=आकस्मिकम्, फलं, ननु = निश्चितम् ॥

समासः—अभिमान एव धनं यस्य सोऽभिमानधनस्तस्य अभिमानधनस्य । अचिरम् अंशवो यस्याः सा अचिरांशुः, तस्याः विलासः स्फुरणम्, इव चञ्चला या सा अचिरांशुविलासचञ्चला ॥ १९ ॥

व्याकरणम्—गत्वरैः—गम् क्वप् । स्यास्नु = स्था-स्नुः । चिचीषतः—चि-सन्—शतृ ॥ १९ ॥

वाच्यान्तरम्—अभिमानधनस्य गत्वरैरसुभिः स्यास्नु यशश्चिचीषता अचिरांशुविलासचञ्चलया, आनुषङ्गिकेन फलेन सूयते ननु ॥ १९ ॥

कोषः—'पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाः' इत्यमरः । 'स्यास्नुः स्थिरतरः स्थेयान्' इत्यमरः । 'यशः कीर्त्तिः समज्ञा च' इत्यमरः । 'अचिरांशुस्तडित् सौदामनी चञ्चला चापि' इति कोषः ॥ १९ ॥

सारार्थः—जातिकुलगौरवरक्षणैकलक्ष्यो महापुरुषो युद्धनावसरे प्राणेभ्यः परं स्थायि यश एव प्रधानं फलं मन्यते । यदि प्राणस्य रक्षां कुर्यात्तर्हि यशः परित्यजेत्। तन्न युद्धे कृते यशस्वतः स्यादतोऽल्पमहत्त्वो भवतु वा काऽपि हानिश्चेन्न, किन्तु धनं क्षणिकं मन्यते, मुख्यं स्थायि वस्तु यश एव पश्यति ॥ १९ ॥

भावार्थः—गौरव ही धन है, जिसका ऐसे लोग विनाशशील प्राणों से अविनाशी को जमा करने की इच्छा करते हुये बिजली की चमक की तरह लक्ष्मी का संयोग क्षणिक समझते हैं ॥ १९ ॥

नन्वल्पस्य मानस्य हेतोः कथं प्राणत्यागः सम्भवते, कथोक्तं यशः 'जीवन्नरो भद्रशतानि पश्येत्' इत्याशङ्क्याह—

ज्वलितं न हिरण्यरेतसं चयमास्कन्दति भस्मनां जनः ।
अभिभूतिमयादसून्वतः सुखमुज्झन्ति न धाम मानिनः ॥ २० ॥

ज्वलितमिति । अयं भस्मनां चयं पुञ्जम् स्कन्दति आच्छादयत्याक्रमति अवगाहत्यवगाहिति यावत् । ज्वलन्तं प्रकाशमानम् । हिरण्यरेतसं । अभिभूतिः=तिरस्कारोऽस्माद्