किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् ९१

न च नः पराजयशङ्का कार्येत्याह—

द्विरदानिव दिग्‌विभावितांश्चतुरस्तोयनिधीनिवार्यतः ।
प्रसहेत रणे तवानुजान् द्विषतां कः शतमन्युतेजसः ॥ २३ ॥

द्विरदानिति । दिग्‌विभावितानिक्षु प्रसिद्धांस्तानायत आगच्छतः । याङ्पूर्वा-द्विण्‌धातोः शतृप्रत्ययः । चतुरो द्विरदान्दिग्गजानिव, तथोक्तविशेषणांश्चतुरस्तोय-निधीनिव, रण आयतो दिग्‌विभावितान्‌शतमन्युतेजस इन्द्रविक्रमांश्चतुरस्तवानुजा-न्द्धिषतां मध्ये कः प्रसहेत । सोढुं शक्नुयादित्यर्थः । 'शकि लिङ् च' इति शक्यार्थे लिङ् । अतो निःशङ्कं प्रवर्तस्वेति भावः ॥ २३ ॥

**अन्वयः—**द्विषतां, कः, दिग्‌विभावितान्, चतुरः, द्विरदान्, इव, तोयनिधीन्, इव, रणे, आयतः शतमन्युतेजसः, तव, अनुजान्, प्रसहेत ? ॥ २३ ॥

**सुधा—**द्विषतां = शत्रूणाम्, पक्षे इति शेषः, कः = को वीरः वर्तते य इति गजान्, इव । रणे = समरे, चतुरः = चतुर्मितान्, तोयनिधीन् = समुद्रान्, इव, आयतः = आगच्छतः, शतमन्युतेजसः = इन्द्रसमविक्रमान्, तव = युधिष्ठिरस्य, अनुजान् = कनिष्ठान्, अस्मदादीनित्यर्थः प्रसहेत = सोढुं शक्नुयात् ? न कोऽपि तादृशोऽस्मत्प्रतिपक्षयोग्यो वीरवरो लक्ष्यते विपक्षपक्षे इति भावः ॥ २३ ॥

समासः द्वौ रदौ वर्त्तेते येषां ते द्विरदास्तान् । दिक्षु विभाविता दिग्‌विभावितास्तान् दिग्‌विभावितान् । तोयानां निधयस्तोयनिधयस्तांस्तोयनिधीन् । शतं मन्यवो यस्य सः शतमन्युः, शतमन्योस्तेज इव तेजो येषां ते शतमन्युतेजसस्तान् शतमन्युतेजसः ॥ २३ ॥

**व्याकरणम्—**आयातः = आ + इण् + शतृ, प्रसहेत = प्र + षह् + लिङ् ॥ २३ ॥

**वाक्यान्तरम्—**दिग्‌विभाविताः द्विरदा इव चत्वारस्तोयनिधय इव चायन्तः शतमन्युतेजसः तव अनुजाः, द्विषतां मध्ये केन प्रसहेरन् ॥ २३ ॥

कोषः—'हस्ती दन्तावलो हस्ती द्विरदोऽनेकपो द्विपः' इत्यमरः । 'कलियो समरानीकरणः कलहविग्रहौ' इत्यमरः । 'जिष्णुर्लेखर्षभः शक्रः शतमन्युर्दिवस्पतिः' इत्यमरः ॥ २३ ॥

**सारार्थ—**यदि भवानधुना परिमितपरिजनात्सर्वोऽसमर्थो युद्धकरणे भवेदितमिति जानाति तदा यत्नं विचारयतु, यत् सबल इन्द्रसमविक्रमाः भ्रातरो वयं च दिग्गजाः इव आकारेण, युद्धे तु सागरा इवामतिक्रमणीयाश्च स्मः । तस्मादस्माकं पञ्चानां सम्मिलितानां पुरः शत्रुयशीयः को निजबलवीर्यान्वितः जनं तिष्ठेत्, यो न पराभवनासिद्धिंर्भविष्यतीति ॥ २३ ॥

**भाषार्थः—**चारों दिग्गजो के समान बलवान् और आकार से अथाह सागर के